راهنمای بیمار

چرا آماده شدن کمک می‌کند؟

بیشتر بررسی‌های اورولوژی از گفت‌وگو شروع می‌شود. EAU برای مردی که علائم ادراری دارد، اول گرفتن شرح حال کامل پزشکی و جراحی را توصیه می‌کند و NHS هم می‌گوید پزشک از بیماری‌ها، داروها، رژیم و سابقهٔ خانوادگی می‌پرسد. هرچه پاسخ‌های شما دقیق‌تر باشد، بررسی هدفمندتر پیش می‌رود. گفتن بعضی موضوع‌ها سخت است، ولی پزشک هر روز دربارهٔ آن‌ها می‌شنود. NHS صریح می‌نویسد خجالت مانع مراجعه نشود. اگر راحت‌ترید پزشک مرد یا زن بخواهید یا کسی همراهتان باشد، NHS می‌گوید می‌شود از قبل خواست؛ اینکه این در مطب شما ممکن است یا نه، از منشی بپرسید.

چه چیزی همراه ببریم؟

• مدارک تصویربرداری. گزارش و دیسک یا فایل سونوگرافی، سی‌تی و عکس‌های قبلی. اگر خود تصویر را هم دارید، همراه گزارش بیاورید.
• جواب آزمایش‌ها. آزمایش ادرار و کشت، کراتینین، و اگر PSA داده‌اید، همهٔ عددها با تاریخ‌شان. EAU می‌گوید وقتی عدد PSA را تفسیر می‌کنند، تکرار در همان آزمایشگاه و با همان روش مقایسه‌پذیرتر است.
• فهرست داروها. همهٔ داروها، از جمله گیاهی، مکمل و بدون نسخه، با اسم روی جعبه. بعضی داروها روی ادرار کردن یا PSA اثر دارند و پزشک باید بداند.
• سنگ دفع‌شده. اگر سنگی را گرفته‌اید، در ظرف تمیز و خشک بیاورید. NHS و NIDDK می‌گویند آزمایش جنس سنگ در تصمیم پیشگیری کمک می‌کند.
• یادداشت نشانه‌ها. از کی شروع شد، چقدر تکرار می‌شود، چه چیز بدترش می‌کند، و آیا تب، لرز، تهوع یا خون داشته‌اید.
• سابقهٔ خانوادگی. سنگ کلیه، سرطان پروستات یا مثانه، بیماری کلیه. NHS سابقهٔ خانوادگی سنگ را جزو عوامل خطر عود می‌شمارد.

دفترچهٔ ادرار

اگر مشکلتان ادرار کردن است، دفترچهٔ ادرار از مفیدترین چیزهاست. NHS می‌گوید در بررسی بزرگی پروستات از شما می‌خواهند دست‌کم سه روز نوشیدنی و ادرارتان را ثبت کنید. EAU هم می‌گوید دفترچه را دست‌کم سه روز پر کنید، به‌ویژه اگر شب بیدار می‌شوید، و می‌نویسد سه روز نتیجه‌ای نزدیک به هفت روز می‌دهد. ساده‌ترین شکلش یک جدول است: ساعت، مقدار مایعی که خوردید، دفعات و حجم تقریبی هر بار ادرار، و اینکه شب چند بار بلند شدید.

برای هر مشکل چه بیاوریم؟

درد پهلو یا سنگ. گزارش و تصویر قبلی، تاریخ دردهای قبلی، و اینکه دردها با تب بوده‌اند یا نه. سابقهٔ عفونت ادراری مکرر هم بگویید.

ادرار شبانه یا جریان ضعیف. دفترچهٔ ادرار، داروهای فعلی، و اینکه آیا قبلاً PSA داده‌اید. EAU از پرسشنامهٔ استاندارد علائم هم استفاده می‌کند تا آزاردهندگی علائم را بسنجد و بعد از درمان مقایسه کند.

خون در ادرار. زمانی که اول دیده‌اید، رنگ، لخته داشتن، درد، و سابقهٔ سیگار. NHS می‌گوید ممکن است معاینهٔ مقعدی یا واژینال، آزمایش ادرار یا خون و ارجاع لازم باشد. ارجاع لزوماً به معنای سرطان نیست.

بچه‌دار نشدن. EAU می‌گوید زوج را هم‌زمان بررسی کنید، پس جواب آزمایش‌ها و گزارش‌های همسر را هم با خودتان بیاورید، اگر او رضایت داد. همراه آوردن همسر اختیاری است. پزشک از سبک زندگی، بیماری‌هایی مثل چاقی، دیابت و فشار خون، عفونت‌های جنسی، جراحی‌های بیضه و داروها یا موادی که به باروری آسیب می‌زنند می‌پرسد (EAU). اگر آنالیز منی انجام داده‌اید، با برگهٔ اصلی بیایید و تاریخ و آزمایشگاه را نگه دارید.

چه سؤال‌هایی بپرسیم؟

• مشکل من به احتمال زیاد از چیست و برای اطمینان چه چیزی لازم است؟
• گزینه‌هایم کدام‌اند و هرکدام چه فایده و عارضه‌ای دارد؟
• اگر صبر کنم یا درمان نکنم، چه اتفاقی ممکن است بیفتد؟
• کدام نشانه‌ها یعنی نباید منتظر نوبت بعدی بمانم؟ فهرستش در نشانه‌های فوری هست.
• نوبت بعدی کی است و چه چیزی باید تا آن موقع انجام بدهم؟

اگر قرار شد نمونه یا تصویربرداری انجام شود، راهنمای آمادگی آزمایش‌ها را ببینید.

یادآوری

این راهنما برای آماده شدن است و جای معاینه را نمی‌گیرد. اگر نشانه‌ای دارید که در نشانه‌های فوری آمده، منتظر ویزیت اول نمانید.

از کجا شروع کنیم؟

اول بدانید سنگتان از چه جنسی است، چون توصیه‌ها فرق می‌کنند. NIDDK برای سنگ کلسیم اگزالات، کلسیم فسفات، اوریک‌اسید و سیستین توصیهٔ متفاوتی می‌دهد. جنس سنگ را آزمایشگاه از روی سنگ دفع‌شده می‌گوید. پس سنگ را دور نریزید و جواب آزمایش را نگه دارید. NIDDK می‌گوید بعد از برداشتن سنگ ممکن است جمع‌آوری ادرار ۲۴ ساعته هم بخواهند، چون حجم کم ادرار و مقدار زیاد مواد معدنی خطر سنگ تازه را بالا می‌برند.

توصیه‌های زیر عمومی‌اند. اگر بیماری کلیه، قلب، دیابت یا نقرس دارید، یا داروی مدر می‌خورید، قبل از تغییر رژیم با پزشک مشورت کنید. NHS هم می‌گوید رژیم را بی‌مشورت زیر و رو نکنید.

۱. آب

• NIDDK می‌گوید مایع، به‌خصوص آب، مهم‌ترین کاری است که برای پیشگیری از سنگ می‌شود کرد. NHS برای بزرگسال ۲٫۵ تا ۳ لیتر در روز را می‌گوید. EAU هدف را حجم ادرار ۲۴ ساعته بیش از ۲٫۵ لیتر می‌گذارد. هوای گرم و ورزش نیاز را بیشتر می‌کند.
• رنگ ادرار را ببینید: تیره یعنی کم‌آبی (NHS). هدف ادرار روشن است.
• NHS مخلوط کردن آب‌لیموی تازه را پیشنهاد می‌کند و NIDDK می‌گوید مرکبات مثل لیموناد و آب‌پرتقال ممکن است کمک کنند چون سیترات دارند.
• نوشابهٔ شیرین، نوشیدنی کافئین‌دار و الکل را کم کنید، طبق NHS. در یک کارآزمایی که EAU آورده، کم کردن نوشابهٔ شیرین عود را کمتر کرد، ولی شواهدش فقط همین یک مطالعه است.
• اگر نارسایی کلیه دارید، مقدار مایع را پزشک تعیین کند (NIDDK). سنگ سیستین ممکن است مایع بیشتری بخواهد.

۲. نمک

NHS می‌گوید بزرگسال کمتر از ۶ گرم نمک در روز بخورد. EAU حدود ۴ تا ۵ گرم یا کمتر را توصیه می‌کند. نمک فقط نمک‌دان نیست. NIDDK می‌گوید سدیم پنهان در جوش‌شیرین، مونوسدیم‌گلوتامات و نیترات یا نیتریت هم هست و روی برچسب غذا، ۵ درصد ارزش روزانه یا کمتر را کم و ۲۰ درصد یا بیشتر را زیاد حساب می‌کند.

۳. کلسیم: کم نکنید

NIDDK و EAU هر دو می‌گویند کلسیم را از رژیم نگیرید. کلسیم غذا جلوی جذب موادی را می‌گیرد که سنگ می‌سازند. EAU حدود ۱ تا ۱٫۲ گرم در روز از راه غذا را مناسب می‌داند، و قرص کلسیم را روتین توصیه نمی‌کند. لبنیات و غذاهای غنی از کلسیم را حذف نکنید. اگر سنگ شما از نوع اگزالات است، NIDDK منابع گیاهی کم‌اگزالات، مثل آب‌میوه و غلات و نان غنی‌شده با کلسیم، را پیشنهاد می‌کند. قرص کلسیم یا ویتامین را بدون نظر پزشک شروع نکنید.

۴. پروتئین حیوانی

NIDDK برای سنگ کلسیمی و اوریک‌اسید کم کردن پروتئین حیوانی (گوشت، مرغ، ماهی، تخم‌مرغ و لبنیات) را توصیه می‌کند و بخشی از آن را با حبوبات، سویا، آجیل و تخمه جایگزین می‌کند، بدون اینکه کل پروتئین کم شود. EAU عدد ۰٫۸ تا ۱ گرم به ازای هر کیلوگرم وزن در روز را می‌دهد. این عدد برای همه نیست؛ پروتئین مورد نیاز با سن و بیماری فرق می‌کند، پس مقدار دقیقش را پزشک یا متخصص تغذیه بگوید. NIDDK می‌گوید مصرف زیاد ماهی، صدف و گوشت، به‌ویژه احشا، ممکن است در سنگ اوریک‌اسید نقش داشته باشد.

۵. اگزالات: فقط اگر سنگتان اگزالاتی است

برای سنگ کلسیم اگزالات، NIDDK محدود کردن این‌ها را می‌گوید: آجیل و بادام‌زمینی، ریواس، اسفناج و سبوس گندم. EAU می‌نویسد کسی که سنگ اگزالاتی دارد، ویتامین C زیاد هم مصرف نکند و از ویتامین‌های اضافی پرهیز کند. اگر سنگتان اگزالاتی نیست، لازم نیست از این غذاها بترسید.

۶. بقیهٔ عادت‌ها

• وزن و تحرک. NHS کم‌تحرکی را در فهرست عوامل خطر دارد، و NIDDK می‌گوید اضافه‌وزن خطر را بالا می‌برد و کم کردن وزن به‌ویژه برای سنگ اوریک‌اسید مهم است. EAU وزن معقول و تحرک را توصیه می‌کند و می‌گوید چاقی، دیابت و سندرم متابولیک با سنگ همراه‌اند.
• رژیم متعادل. EAU رژیم متنوع و بدون افراط با سبزی و فیبر فراوان را می‌گوید. نقش فیبر در جلوگیری از عود قطعی نیست.
• داروها. NHS می‌گوید بعضی داروها مثل آسپرین، ضداسیدها، مدرها و آنتی‌بیوتیک‌ها با خطر سنگ ربط دارند. هیچ‌کدام را خودتان قطع نکنید؛ فقط به پزشک بگویید سابقهٔ سنگ دارید.
• داروی پیشگیری. NIDDK می‌گوید بسته به جنس سنگ ممکن است دارو هم لازم شود (مثلاً برای سنگ کلسیمی، اوریک‌اسید، استروویت یا سیستین). این تصمیم پزشک است و دارو را بدون آزمایش و نسخه شروع نکنید.
• عفونت ادراری. NHS عفونت مکرر ادراری را از عوامل عود می‌داند. سوزش یا تب را زود بررسی کنید.

چه چیزی را پیگیری کنیم؟

یک جدول ساده کافی است: چند لیتر مایع، رنگ ادرار، و دردهای تازه. اگر درد شدید، تب، لرز یا استفراغ مداوم پیدا شد، نشانه‌های فوری را ببینید. بعد از هر سنگ جدید یا اگر جنس سنگ معلوم نیست، دوباره با پزشک تماس بگیرید. اطلاعات بیشتر دربارهٔ خود سنگ در صفحهٔ سنگ کلیه و حالب آمده است.

یادآوری

این برنامه عمومی است و جای ارزیابی فردی را نمی‌گیرد. تغییر رژیم یا دارو را با پزشک هماهنگ کنید.

این راهنما برای کدام روش‌هاست؟

برای سنگ و بعضی بیماری‌های حالب و پروستات، روش‌هایی مثل سنگ‌شکنی برون‌اندامی، یورتروسکوپی، PCNL یا گذاشتن استنت به‌کار می‌رود. اینکه کدام روش برای شما انتخاب شود، تصمیم پزشک و خود شماست و در صفحهٔ سنگ کلیه و صفحهٔ پروستات فقط خلاصه‌اش آمده. اینجا فقط آمادگی را می‌گوییم.

طبق NIDDK سنگ‌شکنی برون‌اندامی سرپایی است و ممکن است بی‌حسی بدهند، یورتروسکوپی در بیمارستان و با بی‌هوشی انجام می‌شود و بیمار معمولاً همان روز مرخص است، و PCNL در بیمارستان با بی‌هوشی است و ممکن است چند روز بستری لازم شود. NHS هم می‌گوید در سنگ‌شکنی برون‌اندامی بی‌هوشی لازم نیست و بیمار بیدار می‌ماند. این تفاوت به مرکز برمی‌گردد؛ از تیم خودتان بپرسید.

قبل از روش

آزمایش ادرار. EAU می‌گوید پیش از روش‌های اندوسکوپی که به مخاط مجرا آسیب می‌زنند، کشت ادرار لازم است و اگر باکتری رشد کرد، پیش از روش درمان می‌شود (توصیهٔ قوی). باکتری بدون علامت را معمولاً درمان نمی‌کنند و این یکی از استثناهاست. پس اگر آزمایش ادرار خواستند، حتماً بدهید و جوابش را به تیم برسانید. اگر قبل از روش تب، سوزش ادرار یا لرز دارید، همان موقع به تیم بگویید و منتظر روز عمل نمانید. روش نمونه‌دادن در راهنمای آمادگی آزمایش‌ها آمده است.

ارزیابی پیش از بی‌هوشی. NHS می‌گوید چند هفته پیش از عمل ممکن است آزمایش خون، نوار قلب، عکس قفسه سینه و ارزیابی آمادگی بخواهند و با متخصص بیهوشی صحبت کنید. بیماری‌های مزمن مثل دیابت، فشار خون و کم‌خونی باید کنترل شود. اگر سیگار می‌کشید، ترک کردنش کمک می‌کند. مشکل دندان هم مهم است، چون لولهٔ تنفسی ممکن است به دندان آسیب بزند.

چه چیزی را بگویید. همهٔ داروها (از جمله گیاهی و بدون نسخه)، بیماری‌ها، و هر واکنش آلرژیک قبلی به بیهوشی یا داروی دیگر را بگویید. نگرانی‌هایتان را هم بگویید، مثلاً ترس از سوزن. اگر داروی رقیق‌کنندهٔ خون مصرف می‌کنید یا باردارید یا ممکن است باشید، حتماً از قبل بگویید. EAU می‌گوید این داروها روی زمان و نوع روش اثر دارند و بارداری منع قطعی سنگ‌شکنی برون‌اندامی است. هیچ داروی مصرفی را خودتان قطع نکنید؛ NHS می‌گوید دربارهٔ ادامه یا قطع داروهای معمول، طبق توصیهٔ تیم عمل کنید.

ناشتایی. NHS می‌گوید چند ساعت پیش از روش، طبق دستور تیم، چیزی نخورید و ننوشید تا معده خالی باشد. ساعت دقیق را تیم می‌گوید و عدد عمومی ندارد.

وسایل. NHS می‌گوید جواهر و پیرسینگ را بردارید و لاک ناخن را پاک کنید. اگر ژل دوش ضدعفونی دادند، طبق دستور استفاده کنید.

همراه. NHS می‌گوید باید کسی شما را به خانه برساند و دست‌کم ۲۴ ساعت کنارتان بماند.

بعد از روش

NHS می‌گوید اثر بیهوشی حدود ۲۴ ساعت می‌ماند. در این مدت رانندگی، دوچرخه‌سواری، آشپزی، کار با ماشین‌آلات، سیگار و الکل، مراقبت تنها از کودک یا وابسته و تصمیم‌های مهم را کنار بگذارید. عارضه‌های شایع بیهوشی تشنگی، خواب‌آلودگی، گلودرد، لرز، تهوع و گیجی است و معمولاً در دقیقه‌ها تا ساعت‌ها می‌گذرد. عارضه‌های جدی نادرند، از جمله حساسیت شدید و مشکل تنفسی.

بعد از یورتروسکوپی یا سنگ‌شکنی ممکن است ادرار صورتی یا خونی شود. RUH می‌گوید اگر استنت گذاشته شود، مقدار کمی خون در ادرار شایع است و با نوشیدن آب بیشتر بهتر می‌شود. اگر استنت گذاشتند، راهنمای استنت و سوند را بخوانید. EAU می‌گوید استنت در موارد بی‌عارضه لازم نیست و برای کسانی که خطر عارضه دارند در نظر گرفته می‌شود.

چه علامتی را به تیم بگوییم؟

بعد از روش، این‌ها را همان روز به تیم یا اورژانس بگویید و منتظر نوبت بعدی نمانید:

• تب یا لرز، یا حال بد، همراه سوزش ادرار یا درد پهلو. RUH می‌گوید استنت و بیماری زمینه‌ای احتمال عفونت ادراری را بالا می‌برند.
• دردی که ثابت و غیرقابل تحمل است.
• تغییر چشمگیر در مقدار خون ادرار، یا لخته که ادرار را بند بیاورد.
• بند آمدن ادرار.
• استنت جابه‌جا شد یا بیرون افتاد (RUH).
• گیجی، خواب‌آلودگی شدید یا مشکل در صحبت کردن، که NHS آن را اورژانس می‌داند: با ۱۱۵ تماس بگیرید و خودتان رانندگی نکنید.

برای بقیهٔ علامت‌ها نشانه‌های فوری را ببینید. اگر هنگام روش یا بعد از آن چیزی مبهم بود، از همان تیم بپرسید؛ هر مرکز دستور خودش را دارد.

یادآوری

این راهنما عمومی است. دستور مرکز و تیم شما، از جمله ناشتایی، داروها و زمان مراجعهٔ بعدی، بر آن مقدم است.

دو لولهٔ متفاوت

استنت حالب (که به آن سوند دوجی هم می‌گویند) لولهٔ توخالی و نرمی است که داخل حالب، یعنی مجرای میان کلیه و مثانه، قرار می‌گیرد. RUH می‌نویسد طول آن در بزرگسال ۲۴ تا ۳۰ سانتی‌متر است و دو سرش حلقه شده: سر بالا در کلیه و سر پایین در مثانه، تا جابه‌جا نشود. کارش این است که راه ادرار را باز نگه دارد.

سوند ادراری لولهٔ دیگری است. NHS می‌گوید لولهٔ نرمی است که ادرار را از مثانه به کیسه می‌رساند و از راه مجرا یا از سوراخ کوچکی در پایین شکم گذاشته می‌شود. دلیل‌هایش انسداد (مثل بزرگی پروستات یا تنگی)، ضعف مثانه یا آسیب عصب، تخلیهٔ مثانه پیش یا بعد از عمل، و رساندن دارو به مثانه است.

استنت حالب

چرا می‌گذارند؟ RUH می‌گوید وقتی انسداد کلیه هست یا ممکن است باشد، مثلاً با تکه‌ای از سنگ یا تنگی حالب یا بعد از عمل روی حالب، استنت موقتاً راه ادرار را باز می‌کند. دلیل اهمیتش این است که فشار پشت انسداد در طی هفته‌ها به کارکرد کلیه آسیب می‌زند و ادرار راکد می‌تواند عفونت بدهد. گاهی هم بعد از عمل حالب برای ترمیم گذاشته می‌شود. EAU می‌گوید بعد از یورتروسکوپی بی‌عارضه استنت لازم نیست و برای کسانی که خطر عارضه دارند در نظر گرفته می‌شود.

چطور گذاشته و برداشته می‌شود؟ RUH می‌گوید معمولاً با بی‌هوشی و با دوربین مخصوص از راه مجرا انجام می‌شود، گاهی با کمک عکس رادیولوژی. برداشتن کوتاه است و معمولاً با بی‌حسی موضعی و دوربین نرم انجام می‌شود. گاهی نخی به انتهای استنت می‌بندند که از مجرا بیرون می‌ماند و پرستار می‌تواند با کشیدن آن استنت را بردارد.

تا کی می‌ماند؟ RUH می‌گوید برای بیشتر بیماران چند هفته تا چند ماه لازم است و استنتی که درست قرار گرفته تا حدود شش ماه می‌تواند بماند. استنت موقتی است و باید برداشته یا عوض شود. تیم شما می‌گوید تا کی. تاریخ برداشتن یا تعویض را یادداشت کنید. RUH می‌گوید استنت بلندمدت را باید هر شش ماه عوض کرد. استنت نباید در بدن فراموش شود؛ اگر موعدش رسید و خبری نشد، خودتان پیگیری کنید.

چه حسی طبیعی است؟ RUH می‌گوید بیشتر بیماران بیشتر وقت‌ها متوجه حضور استنت‌اند. این‌ها شایع‌اند: تکرر ادرار، فوریت ادرار، مقدار کمی خون در ادرار (که با نوشیدن بیشتر بهتر می‌شود)، حس خالی نشدن مثانه (RUH می‌گوید اگر می‌شود هر ۲ تا ۳ ساعت ادرار کنید)، و گاهی، به‌ویژه در زنان و وقتی نخ هست، نشت ادرار. درد یا ناراحتی در مثانه و پهلو، و گاهی کشاله، مجرا یا ناحیهٔ تناسلی هم ممکن است، که بعد از فعالیت و ادرار بیشتر حس می‌شود. RUH می‌نویسد حدود ۲۰ تا ۷۰ درصد بیماران یکی از این عارضه‌ها را دارند، پیش‌بینی اینکه چه کسی چه حسی پیدا می‌کند ممکن نیست، و بعضی نشانه‌ها (درد هنگام ادرار و خون) ممکن است با گذشت زمان بهتر شوند. اثرها بعد از برداشتن استنت از بین می‌رود. اگر تکرر و فوریت ادرار خیلی اذیت می‌کند، به پزشک بگویید. EAU می‌گوید گروهی از داروها به نام آلفابلاکر می‌توانند نشانه‌های مربوط به استنت را کم کنند، ولی انتخابش با پزشک است.

فعالیت. RUH می‌گوید کار، ورزش، سفر و رابطهٔ جنسی ممنوع نیست، به شرط اینکه بیماری زمینه‌ای و حال عمومی اجازه بدهد. با استنت ممکن است خستگی و خون ادرار بعد از فعالیت شدید بیشتر شود. اگر نخ بیرونی دارید، رابطهٔ جنسی ممکن است سخت‌تر باشد و باید مراقب بود نخ نکشیده شود.

مایع. RUH می‌گوید روزی دست‌کم ۱٫۵ تا ۲ لیتر مایع، بیشتر آب، بنوشید، مگر پزشک مقدار مایع شما را محدود کرده باشد. این کار خطر عفونت و خون ادرار را کم می‌کند. مسکن را فقط طبق نظر پزشک بخورید.

سوند ادراری

NHS دو نوع را می‌گوید. سوند متناوب موقتاً گذاشته می‌شود و بعد از خالی شدن مثانه برداشته می‌شود. سوند دائمی با بالنی در مثانه نگه داشته می‌شود و روز تا هفته می‌ماند؛ راحت‌تر است ولی خطر عفونتش بیشتر است. کمی ناراحتی طبیعی است و کسانی که مدت طولانی سوند دارند معمولاً عادت می‌کنند. NHS می‌گوید با مراقبت درست، کار، ورزش، شنا و رابطهٔ جنسی ممکن است و کیسه زیر لباس پنهان می‌شود. مراقبت‌های دقیق را پیش از ترخیص به بیماران بلندمدت یاد می‌دهند: تهیهٔ وسایل، کم کردن خطر عفونت، شناخت مشکل و اینکه چه وقت مشاوره بگیرند.

مشکلات ممکن، طبق NHS: عفونت ادراری (که مهم‌ترین خطر است و با ماندن سوند بیشتر می‌شود)، اسپاسم مثانه، نشت، گرفتگی و آسیب مجرا. NHS می‌گوید سوندِ بلندمدت فقط تا وقتی لازم است بماند، و زمان برداشتن و تعویضش به نوع سوند و دلیلش بستگی دارد، که تیم درمان برای شما می‌گوید. NHS در صفحهٔ عفونت ادراری هم می‌گوید کسی که سوند دارد و نشانهٔ عفونت پیدا می‌کند، باید قرار فوری با پزشک بگیرد. فرم پشتیبانی بیمار خدمات پرستاری در منزل، از جمله تعویض سوند، را در فهرستش دارد؛ جزئیاتش در صفحهٔ پشتیبانی است.

چه چیزی را همان روز بگوییم؟

RUH می‌گوید با پزشک یا بیمارستان تماس بگیرید اگر:

• درد پایدار و غیرقابل تحمل دارید.
• نشانهٔ عفونت دارید: تب، سوزش ادرار یا درد کلیه یا مثانه، و حال بد. RUH می‌گوید عفونت معمولاً درمان با آنتی‌بیوتیک می‌خواهد و NHS هم برای دمای خیلی بالا یا پایین، لرز، درد کمر زیر دنده‌ها یا خون در ادرار، قرار فوری می‌خواهد. اگر به تیم دسترسی ندارید، با تب یا لرز به اورژانس بروید.
• استنت جابه‌جا شد یا بیرون افتاد. RUH می‌گوید به اورژانس بروید.
• مقدار خون ادرار به‌طور چشمگیر عوض شد.
• با سوند: هر علامتی که تیم موقع ترخیص گفته است؛ NHS می‌گوید دستور ترخیص خودتان را دنبال کنید. اگر کیسه خالی ماند و شکمتان متورم و دردناک شد، مثل بند آمدن ادرار اورژانسی است.

اگر گیج یا خواب‌آلود شدید یا حرف زدن سخت شد، NHS آن را اورژانس می‌داند: با ۱۱۵ تماس بگیرید و خودتان رانندگی نکنید. برای فهرست کامل، نشانه‌های فوری را ببینید.

یادآوری

این راهنما از چند منبع عمومی گرفته شده و دستور تیمی که استنت یا سوند را گذاشته، بر آن مقدم است. به استنت یا سوند خودتان دست نزنید و آن را خودسرانه درنیاورید.

یک قاعدهٔ کلی

هر آزمایشگاه یا مرکز تصویربرداری دستور خودش را دارد و دستور آن‌ها بر این راهنما مقدم است. هر جا منبع‌ها با هم فرق دارند، همین را می‌نویسیم تا ببینید چرا باید از مرکز خودتان بپرسید. هیچ داروی مصرفی را برای آمادگی خودتان قطع نکنید و اگر لازم شد پزشک بگوید.

نمونهٔ ادرار (میان‌جریان)

بیمارستان‌های آکسفورد توضیح می‌دهند نمونهٔ میان‌جریان قسمت وسط جریان ادرار است. ادرار در حالت عادی استریل است و باکتری در نمونه می‌تواند نشانهٔ عفونت باشد. این را پزشک همراه نشانه‌های شما می‌خواند، چون باکتری بدون نشانه همیشه به معنای عفونت نیست. قسمت اول جریان ممکن است با باکتری‌های پوست آلوده باشد، برای همین می‌خواهند وسط جریان را بگیرند. هر ساعت از شبانه‌روز ممکن است، مگر پزشک چیز دیگری بگوید.

مراحل، طبق همان برگه:

1. ظرف را برچسب بزنید: نام، تاریخ تولد، تاریخ و ساعت نمونه.
2. اول ناحیه را تمیز کنید. مردان: پوست جلوی آلت را کنار بزنید و نوک آلت را پاک کنید. زنان: لب‌های بیرونی را باز نگه دارید و از جلو به عقب پاک کنید.
3. درِ ظرف را بردارید و به لبه یا داخل ظرف و درِ آن دست نزنید.
4. شروع به ادرار کردن کنید و بعد از یکی دو ثانیه، بدون قطع جریان، ظرف را زیر جریان بگیرید.
5. بقیهٔ ادرار را در توالت بریزید.
6. در را محکم ببندید، بیرون ظرف را خشک کنید، و در کیسه بگذارید.
7. دست‌ها را با آب گرم و صابون بشویید.

برگه می‌گوید اگر ظرف را مستقیم نمی‌شود پر کرد، می‌شود از ظرف تمیز و با آب جوش آب‌کشیده استفاده کرد و بعد در ظرف استریل ریخت. تحویل نمونه همان روز به مرکز معرفی‌شده است. منابع در زمان تحویل و نگه‌داری یکی نیستند، پس از آزمایشگاه خودتان بپرسید که تا چند ساعت و در چه دمایی. اگر قاعدگی دارید، ممکن است خون نمونه را آلوده کند؛ این را به آزمایشگاه بگویید.

آزمایش PSA

• پرهیز. NHS می‌گوید ۴۸ ساعت پیش از آزمایش انزال، ورزش و دوچرخه‌سواری نکنید و رابطهٔ مقعدی هم نداشته باشید. MedlinePlus ۲۴ ساعت پرهیز از رابطه و خودارضایی را می‌گوید. تفاوت را مرکز خودتان برطرف می‌کند؛ اگر آزمایشگاه عدد دیگری نگفته، رعایت ۴۸ ساعت احتیاط بیشتری است.
• عفونت ادراری. NHS می‌گوید بعد از خوب شدن عفونت ادراری ۴ تا ۶ هفته صبر کنید. EAU می‌نویسد عفونت‌ها می‌توانند PSA را بسیار بالا ببرند و گاهی تا یک سال برای برگشت طول بکشد.
• نمونه‌برداری یا روش اخیر. EAU می‌گوید بعد از نمونه‌برداری از پروستات، دست‌کم یک ماه صبر کنید.
• داروها. MedlinePlus می‌گوید همهٔ داروهایتان را بگویید و قطعشان نکنید. EAU می‌گوید داروهای کوچک‌کنندهٔ پروستات PSA را حدود نصف می‌کنند؛ حتماً بگویید اگر مصرف می‌کنید، تا عدد درست تفسیر شود.
• معاینهٔ مقعدی. EAU می‌نویسد معاینهٔ مقعدی PSA را تغییر نمی‌دهد.
• تکرار. EAU می‌گوید اگر عدد بالا بود، تکرار در همان آزمایشگاه و با همان روش، در شرایط یکسان، مقایسه‌پذیرتر است. NHS می‌گوید نتیجه معمولاً ۱ تا ۲ هفته طول می‌کشد.

معنی جواب در مقالهٔ توضیح PSA آمده است.

آنالیز منی

• فاصله از آخرین انزال. MedlinePlus می‌گوید حدود ۲ تا ۷ روز پیش از نمونه انزال نکنید تا تعداد اسپرم بالاترین مقدارش را داشته باشد؛ دستور آزمایشگاه را رعایت کنید.
• نمونه‌دادن. معمولاً در آزمایشگاه و اتاق خصوصی و با خودارضایی در ظرف استریل است. قبلش ادرار کنید و دست‌ها و آلت را بشویید. به داخل ظرف دست نزنید، از روان‌کننده یا بزاق استفاده نکنید و همهٔ مایع را جمع کنید (MedlinePlus).
• نمونهٔ خانگی. اگر آزمایشگاه اجازه داد، کیت جمع‌آوری در دمای اتاق باید ظرف یک ساعت به آزمایشگاه برسد. کاندوم مخصوص نمونه باید نزدیک دمای بدن و ظرف ۳۰ تا ۶۰ دقیقه برسد. کیت‌های خودآزمایی خانگی کم‌اطلاعات‌ترند و جای آنالیز آزمایشگاهی را نمی‌گیرند.
• تکرار. چون تعداد اسپرم از روزی به روز دیگر فرق می‌کند، MedlinePlus می‌گوید گاهی چند نمونه در یک تا دو هفته می‌گیرند. EAU می‌گوید اگر جواب اول غیرطبیعی بود، دست‌کم دو آنالیز پشت‌سرهم لازم است و اگر طبیعی بود یک بار کافی است.
• مرجع. EAU می‌گوید آنالیز طبق ویرایش ششم راهنمای WHO (۲۰۲۱) باشد. عددها را با برگهٔ همان آزمایشگاه نزد پزشک ببرید؛ حدهای مرجع مرز بارور و نابارور نیستند.

برای معنای عددها صفحهٔ ناباروری و مقالهٔ آنالیز منی را ببینید.

سونوگرافی

NHS می‌گوید سونوگرافی با امواج صوتی انجام می‌شود، نه پرتو. معمولاً ۱۰ تا ۴۵ دقیقه طول می‌کشد و بیرونی‌اش معمولاً دردناک نیست. برای بعضی سونوگرافی‌ها لازم است کمی پیش از آن چند لیوان آب بنوشید و ادرار نکنید تا مثانه پر باشد. دربارهٔ ناشتایی برای سونوگرافی شکم از مرکز بپرسید. جواهر و پیرسینگ ناحیه را بردارید و اگر خواستید می‌توانید همراه بخواهید.

سی‌تی

NHS می‌گوید ۱۰ تا ۲۰ دقیقه طول می‌کشد و از پرتو ایکس استفاده می‌کند. مرکز ممکن است رژیم، داروها یا ناشتایی را تغییر دهد. حتماً بگویید اگر باردارید یا ممکن است باشید، شیر می‌دهید، دارو مصرف می‌کنید، آسم، دیابت، بیماری کلیه یا تیروئید دارید، یا حساسیت (به‌ویژه به ماده حاجب) دارید. ماده حاجب ممکن است حس گرما، طعم فلزی یا حس نیاز به ادرار بدهد و از راه ادرار دفع می‌شود. ممکن است تا ۳۰ دقیقه بعد از تزریق نگهتان دارند. جواب معمولاً ۱ تا ۲ هفته طول می‌کشد و گاهی تا ۴ هفته.

یادآوری

این راهنما عمومی است و دستور مرکز شما بر آن مقدم است. اگر نشانهٔ فوری دارید، منتظر آمادگی برای آزمایش نمانید؛ نشانه‌های فوری را ببینید.

تلفن اورژانس ایران ۱۱۵ است. این فهرست برای تصمیم سریع نوشته شده و جای معاینه نیست. اگر شک دارید، منتظر نمانید و تماس بگیرید. نشانه‌ها سه گروه‌اند: آنچه همین حالا فوری است، آنچه باید همان روز دیده شود و آنچه نوبت زودتر از معمول می‌خواهد.

۱۱۵ یا اورژانس، همین حالا

درد ناگهانی و شدید در یکی از بیضه‌ها. این ممکن است پیچ‌خوردگی بیضه باشد. MedlinePlus می‌گوید پیچ‌خوردگی در سال اول زندگی و آغاز بلوغ شایع‌تر است ولی در مردان بزرگ‌تر هم پیش می‌آید، پس دربارهٔ نوزاد، پسربچه و نوجوان هم همین را جدی بگیرید. نشانه‌اش درد ناگهانی و شدید در یک بیضه، گاهی ورم یک طرف کیسهٔ بیضه و تهوع یا استفراغ است. همان منبع می‌گوید به اورژانس بروید، نه درمانگاه سرپایی، تا اگر جراحی لازم شد فوراً انجام شود. اگر جراحی در ۶ ساعت انجام شود، معمولاً بیشتر بیضه نجات می‌یابد؛ بعد از ۶ ساعت احتمال برداشتن بیضه بیشتر می‌شود. EAU هم پیچ‌خوردگی بیضه را اورژانس می‌داند، پنجرهٔ مهم را حدود ۴ تا ۶ ساعت از شروع نشانه‌ها می‌گوید و می‌نویسد سونوگرافی داپلر نباید مداخله را عقب بیندازد. به گفتهٔ EAU تشخیص بیشتر بر معاینه است و التهاب اپیدیدیم (مجرای کنار بیضه) می‌تواند شبیه آن باشد. برای همین نمی‌شود تا صبح صبر کرد و کاری هم از خودتان برنمی‌آید. اگر درد کمی آرام شد، باز هم بروید؛ آرام شدن درد به‌تنهایی پیچ‌خوردگی را رد نمی‌کند. ساعت شروع درد را یادداشت کنید.

نعوظ دردناکی که بیش از ۴ ساعت مانده و فروکش نمی‌کند. EAU می‌گوید چنین نعوظی اورژانس است، چون خون در بافت گیر کرده و اکسیژن نمی‌رسد. درمان باید تا حد امکان در ۴ تا ۶ ساعت شروع شود. بعد از ۴۸ تا ۷۲ ساعت، درمان شاید نعوظ و درد را برطرف کند ولی توان نعوظ را کمتر حفظ می‌کند. جای خجالت نیست؛ تأخیر از هر چیز دیگری خطرناک‌تر است. اگر برای نعوظ دارو یا تزریق مصرف می‌کنید، یا بیماری کم‌خونی داسی‌شکل دارید، این را همان‌جا بگویید؛ EAU تزریق مواد نعوظ‌آور و کم‌خونی داسی‌شکل را از علت‌های شناخته‌شده می‌داند. نعوظ بدون درد و نیمه‌سفت بعد از ضربه به آلت یا ناحیهٔ میان بیضه و مقعد فوریت ندارد، ولی باید ارزیابی شود. اگر مطمئن نیستید کدام است، به اورژانس بروید.

اصلاً نمی‌توانید ادرار کنید. NIDDK می‌گوید بند آمدن ناگهانی ادرار، که اغلب با درد شدید پایین شکم همراه است، می‌تواند جان را به خطر بیندازد و باید فوراً دیده شود. NHS هم در بزرگی پروستات همین را فوری می‌شمارد. معمولاً با سوند مثانه را خالی می‌کنند. خون با لخته‌ای که مجرا را بسته و نمی‌گذارد ادرار کنید هم همین حالت است.

درد پهلو یا کمر همراه تب یا لرز. به‌ویژه اگر سنگ دارید یا قبلاً سنگ داشته‌اید، این را به فردا نیندازید. EAU می‌گوید کلیهٔ مسدود با نشانهٔ عفونت، یا قطع کامل ادرار، اورژانس اورولوژی است: مسیر ادرار را باید فوراً تخلیه کرد و درمان قطعی سنگ را تا فروکش عفونت عقب انداخت. NHS برای عفونت کلیه دمای بسیار بالا یا کمتر از ۳۶ درجه، لرز، درد زیر دنده‌ها، خون در ادرار، استفراغ، ادرار نکردن در تمام روز و بارداری را دلیل کمک فوری می‌داند و هشدار می‌دهد عفونت کلیه می‌تواند به سپسیس برسد.

درد شبیه سنگ در کسی که فقط یک کلیه دارد. EAU می‌گوید در تب یا تک‌کلیه‌ای تصویربرداری فوری لازم است و تک‌کلیه‌ای یا انسداد دوطرفه را جزو دلایل برداشتن فعال سنگ می‌داند. سنگی که تنها کلیهٔ شما را ببندد، راه دیگری برای ادرار نمی‌گذارد؛ منتظر نمانید.

آسیب یا تورم ناگهانی در آلت یا کیسهٔ بیضه. سه حالت منتظر نوبت نمی‌ماند. اول، ضربه یا خم شدن آلت در حال نعوظ که با صدای ترک‌خوردن، درد، خوابیدن فوری نعوظ و ورم سریع همراه است؛ EAU این را شکستگی آلت توصیف می‌کند. دوم، پوست جلوی آلت که عقب رفته، برنمی‌گردد و سر آلت را متورم و دردناک کرده است؛ MedlinePlus می‌گوید به اورژانس بروید. سوم، ورم دردناک کیسهٔ بیضه یا ناحیهٔ میان بیضه و مقعد که با قرمزی، تب یا حال بد سریع بدتر می‌شود، به‌ویژه اگر دیابت دارید یا دفاع بدنتان ضعیف است. EAU می‌گوید قانقاریای فورنیه عفونتی شدید است که بافت را سریع از بین می‌برد و به سپسیس می‌رسد، و آنتی‌بیوتیک فوری و جراحی زودهنگام می‌خواهد.

گیجی، خواب‌آلودگی شدید یا مشکل حرف زدن، همراه علامت عفونت ادراری یا کلیه. NHS می‌گوید این اورژانس است و خودتان رانندگی نکنید.

همان روز: اورژانس یا پزشک

پزشک یا تیم درمانتان همان روز در دسترس نبود؟ به اورژانس بروید.

درد شدید پهلو بدون تب. NHS درد شدید را در سنگ کلیه دلیل کمک فوری می‌داند. مقالهٔ «سنگم خودش دفع می‌شود؟» می‌گوید چه زمانی صبر کردن درست نیست.

تهوع و استفراغ مداوم. NIDDK می‌گوید اگر استفراغ می‌کنید و کم‌آب شده‌اید، ممکن است بستری و سرم لازم شود. NHS هم استفراغ را در عفونت کلیه از نشانه‌های فوری می‌شمارد. اگر نمی‌توانید مایع نگه دارید یا ادرارتان خیلی کم شده، همان روز اقدام کنید.

خون با لخته در ادرار. لخته‌ای که هنوز راه ادرار را نبسته هم باید همان روز دیده شود. اگر ادرار کردن سخت شد یا بند آمد، به گروه بالا بروید. مقالهٔ خون در ادرار را هم ببینید.

تب بعد از پیوند کلیه یا با استنت یا سوند. NIDDK می‌گوید گیرندهٔ کلیه با تب بالاتر از ۱۰۰ درجهٔ فارنهایت (حدود ۳۷٫۸ سانتی‌گراد)، ترشح از محل برش یا سوزش ادرار باید فوراً به مرکز پیوند خبر بدهد. RUH می‌گوید با استنت، تب، درد کلیه یا مثانه، سوزش ادرار و حال بد را به تیم بگویید. همچنین درد ثابت و غیرقابل تحمل، جابه‌جا شدن یا افتادن استنت، یا تغییر چشمگیر در مقدار خون ادرار. NHS می‌گوید کسی که سوند دارد و نشانهٔ عفونت پیدا می‌کند، باید قرار فوری بگیرد. تب و لرز با استنت یا سوند را به فردا نیندازید. راهنمای استنت و سوند جزئیات بیشتری دارد.

عفونت ادراری در مرد، در بارداری یا در گروه‌های پرخطر. NHS می‌گوید مرد با نشانهٔ عفونت ادراری باید قرار فوری با پزشک بگیرد. زن باردار، بیمار دیابتی، کودک ۱۵ سال یا کمتر، سالمند ۶۵ سال یا بیشتر، کسی که سوند دارد و کسی که دفاع بدنش ضعیف است هم همین‌طور.

نوبت زودتر از معمول

خون در ادرار، بدون لخته و بدون حال بد، اورژانس نیست، ولی NHS برایش قرار فوری می‌خواهد، حتی اگر کم بوده یا درد نداشته‌اید. یعنی در اولین فرصت، نه دو ماه بعد. سوزش ادراری که برطرف نمی‌شود و عفونت ادراری تکراری هم همین‌طور. برآمدگی یا ورم در بیضه را هم بررسی کنید: NHS می‌گوید این نشانه اغلب علت‌های دیگری دارد، ولی اگر سرطان بیضه باشد، زود پیدا شدنش درمان را آسان‌تر می‌کند. صفحهٔ خون در ادرار و عفونت را ببینید و برای نوبت زودتر تماس بگیرید.

قبل از رسیدن به اورژانس

• اگر درد یا تب دارید، داروی خودسرانه نخورید که علامت را بپوشاند؛ فقط آنچه پزشک گفته است.
• فهرست داروها، آلرژی و بیماری‌ها را همراه ببرید.
• اگر تنها هستید، تماس بگیرید و خودتان رانندگی نکنید.
• ساعت شروع نشانه را یادداشت کنید، به‌خصوص برای بیضه و نعوظ.

یادآوری

این فهرست برای آگاهی است و جای معاینه و ارزیابی اورژانس را نمی‌گیرد. اگر نشانه‌ای شما را نگران کرده و در فهرست نیست، باز هم تماس بگیرید.