PSA بالا یعنی چه؟ این عدد چه می‌گوید و چه نمی‌گوید
جواب PSA بالا اغلب اضطراب می‌آورد، ولی PSA مخصوص سرطان نیست. این مقاله می‌گوید چه چیزهایی آن را بالا می‌برند، چرا پزشک معمولاً اول آزمایش را تکرار می‌کند، ام‌آرآی چه نقشی دارد و چرا غربالگری یک تصمیم مشترک با فایده و زیان است.
برگهٔ آزمایش را باز می‌کنید و کنار PSA یک علامت «بالا» یا یک عدد قرمز می‌بینید. اولین فکر برای بیشتر مردها یک کلمه است. این مقاله می‌خواهد آن فکر را کمی دقیق‌تر کند: PSA چیست، بالا بودنش چه معنایی دارد و بعد از آن چه می‌شود.
PSA چیست؟
پروتئینی است که پروستات می‌سازد، و مقدار کمی از آن در خون هر مردی هست. NHS می‌گوید این آزمایش برای بررسی بیماری‌های پروستات، از جمله سرطان و بزرگی خوش‌خیم، به‌کار می‌رود. MedlinePlus دلیل‌های درخواستش را سه تا می‌گوید: غربالگری اختیاری، بررسی نشانه‌ها (ادرار کردن دردناک یا کند یا مکرر، خون در ادرار یا منی، درد لگن و کمر) و پایش بیماری‌های شناخته‌شده.
نکتهٔ کلیدی را EAU این‌طور می‌نویسد: PSA «مخصوص اندام» است ولی «مخصوص سرطان» نیست. یعنی پروستات می‌سازدش، چه سالم باشد، چه بزرگ، چه ملتهب و چه سرطانی.
چه چیزهایی PSA را بالا می‌برند؟
NHS می‌گوید PSA بالا به این معنا نیست که حتماً سرطان دارید. بزرگی خوش‌خیم پروستات و عفونت اخیر ادراری آن را بالا می‌برند. MedlinePlus، علاوه بر این‌ها، التهاب پروستات، بعضی داروها و انزال را هم می‌آورد. EAU فهرست را بازتر می‌کند:
- عفونت‌ها می‌توانند PSA را بسیار بالا ببرند و گاهی تا یک سال برای پایین آمدن طول بکشد.
- گیرکردن حاد ادرار اثر متوسط دارد.
- نمونه‌برداری از پروستات در یک ماه گذشته؛ پس آزمایش را دست‌کم یک ماه عقب بیندازید.
- معاینهٔ مقعدی PSA را عوض نمی‌کند.
- داروهای کوچک‌کنندهٔ پروستات PSA را حدود نصف می‌کنند، پس باید اصلاح شود. اگر چنین داروهایی مصرف می‌کنید، حتماً به پزشک بگویید.
NHS برای آماده شدن هم می‌گوید ۴۸ ساعت پیش از آزمایش انزال، ورزش و دوچرخه‌سواری نکنید و بعد از عفونت ادراری ۴ تا ۶ هفته صبر کنید. جزئیات در راهنمای آمادگی آزمایش‌ها آمده است.
«بالا» چه عددی است؟
جواب سادهٔ این پرسش وجود ندارد. MedlinePlus می‌گوید برای PSA یک عدد طبیعی یا غیرطبیعی مشخص نیست. EAU هم می‌نویسد برای تعریف PSA غیرطبیعی استاندارد توافق‌شده‌ای نیست. شایع‌ترین حدی که در غربالگری به‌کار رفته ۳ نانوگرم در میلی‌لیتر است و EAU می‌گوید با این حد، ۱۶٫۵ درصد مردانی که دعوت شده‌اند «مثبت» می‌شوند. در مردانی که برای بررسی ارجاع شده بودند، حد ۴ نانوگرم در میلی‌لیتر حساسیت ۰٫۹۳ و ویژگی فقط ۰٫۲۰ داشت. به زبان ساده: این حد بیشتر سرطان‌ها را می‌گیرد، ولی خیلی از کسانی را هم «بالا» نشان می‌دهد که سرطان ندارند.
عدد از آزمایشی به آزمایش دیگر هم عوض می‌شود: EAU می‌گوید تغییر درون‌فردی حدود پانزده درصد بالا یا پایین است و بین آزمایشگاه‌ها تا حدود پنج درصد فرق دارد. برای همین توصیه می‌کند تکرار در همان آزمایشگاه، با همان روش و در شرایط یکسان باشد.
بعد از جواب بالا چه می‌شود؟
NHS می‌گوید اگر نتیجه بالا بود، اول آزمایش را تکرار می‌کنند. اگر باز بالا ماند، پزشک ممکن است ارجاع برای نمونه‌برداری و ام‌آرآی را مطرح کند. EAU برای PSA بین ۳ و ۱۰ توصیه می‌کند پیش از هر بررسی دیگر آزمایش تکرار شود، و اگر معاینه مشکوک نبود، حدود چهار هفته بعد.
برای مردی که علامتی ندارد و PSA او بین ۳ و ۲۰ است، EAU توصیه می‌کند ام‌آرآی پروستات کمک کند تا تصمیم بگیرند نمونه‌برداری لازم است یا نه. EAU عددهایی هم می‌دهد: در یک حدِ ام‌آرآی، حدود ۳۰ درصد نمونه‌برداری‌ها لازم نمی‌شود و حدود ۱۱ درصد سرطان‌های مهم‌تر از دست می‌رود؛ در حد سخت‌گیرانه‌تر، حدود ۵۹ درصد نمونه‌برداری‌ها حذف می‌شود و حدود ۲۸ درصد از آن سرطان‌ها دیده نمی‌شود. یعنی هر مسیر مصالحه دارد و باید با پزشک سنجیده شود.
MedlinePlus تأکید می‌کند فقط نمونه‌برداری می‌تواند سرطان را تشخیص بدهد و خود نمونه‌برداری هم ممکن است خونریزی، خون در منی یا ادرار، عفونت یا اشکال در ادرار کردن بدهد.
غربالگری: چرا «تصمیم مشترک» می‌گویند؟
غربالگری یعنی آزمایش دادن در مردی که علامتی ندارد. فایده و زیانش هر دو واقعی‌اند. EAU می‌نویسد مرور کاکرین (۲۰۱۸) با پنج کارآزمایی و بیش از ۷۲۱ هزار مرد، تشخیص‌های بیشتری دیده (نسبت ۱٫۲۳)، ولی بقای مخصوص سرطان پروستات بهتر نشده (۰٫۹۶) و بقای کلی هم نه. از آن طرف، در کارآزمایی ERSPC با پیگیری طولانی‌تر فایده بیشتر شد: طبق جدول EAU، شمار بیمارانی که باید درمان شوند تا یک مرگ از سرطان پروستات کمتر شود، از ۴۸ نفر در ۹ سال به ۱۲ نفر در ۲۳ سال رسید. همین مجموعه می‌گوید درمانِ بیش‌ازحد سرطان‌های کم‌خطر بخش مهمی از فایده را خنثی می‌کند.
با این شواهد، EAU راهبرد فردی و بر پایهٔ خطر را برای مرد آگاهی پیشنهاد می‌کند که دست‌کم ۱۵ سال امید به زندگی دارد. شروع زودتر برای گروه‌های پرخطر گفته شده: از ۵۰ سالگی به‌طور معمول، از ۴۵ در سابقهٔ خانوادگی یا تبار آفریقایی، و از ۴۰ در حاملان ژن BRCA2. از طرف دیگر، NHS می‌گوید آزمایش روتین به همه پیشنهاد نمی‌شود، مگر ژن معیوب BRCA2 پیدا شده باشد، و هر کس می‌تواند از پزشک دربارهٔ آن بپرسد. این‌ها راهنماهای اروپا و بریتانیاست و پزشک شما ملاحظه‌های محلی را هم در نظر می‌گیرد.
چند نکتهٔ عملی
- PSA را در موقع عفونت یا تازه بعد از آن نسنجید.
- اگر چند آزمایش دارید، همه را با تاریخ نگه دارید. روند مهم‌تر از یک عدد است.
- دربارهٔ نتیجهٔ بالا با پزشک صحبت کنید و خودتان حدس نزنید. تکرار و تصمیم بعدی با اوست.
- نشانه‌هایی مثل خون در ادرار، نتوانستن ادرار کردن یا درد ناگهانی، منتظر PSA نمی‌مانند؛ نشانه‌های فوری را ببینید.
- برای بزرگی پروستات و علائم ادراری، صفحهٔ پروستات را بخوانید.
یادآوری
این مقاله برای آشنایی است. تفسیر PSA شما به سن، سابقه، داروها و آزمایش‌های دیگر بستگی دارد و با پزشک است.