جواب آنالیز منی را چطور بخوانیم؟
آنالیز منی چند عدد می‌دهد و بیشتر آدم‌ها فقط به یکی‌شان نگاه می‌کنند. این مقاله می‌گوید حجم، تعداد، حرکت و شکل اسپرم یعنی چه، چرا یک آنالیز غیرطبیعی هنوز حکم نهایی نیست، چرا تکرار می‌کنند و قدم بعدی چیست.
جواب آنالیز منی از چند ستون عدد تشکیل شده و کنار بعضی‌شان یک ستاره یا واژهٔ «کم» می‌آید. گرفتن چنین جوابی برای خیلی از مردها سنگین است، چون مسئله‌ای شخصی را ناگهان به عدد تبدیل می‌کند. این مقاله می‌خواهد کمک کند آرام‌تر بخوانید: هر عدد چه می‌سنجد، چرا یک جواب کافی نیست و بعد از آن چه کار می‌کنند.
این آزمایش برای چیست؟
MedlinePlus آنالیز منی را آزمایشی می‌داند که کمیت و کیفیت منی و اسپرم را می‌سنجد و بیشتر بعد از یک سال تلاش برای بارداری بی‌نتیجه خواسته می‌شود. طبق EAU و WHO ناباروری یعنی بارداری نشدن بعد از ۱۲ ماه رابطهٔ منظم بدون پیشگیری. WHO ناباروری را بیماری دستگاه تولیدمثل مرد یا زن می‌نامد و می‌گوید از هر شش نفر در سن باروری، یکی آن را تجربه می‌کند. EAU می‌نویسد در حدود نیمی از زوج‌های نابارور، عاملی در مرد هم پیدا می‌شود. پس این آزمایش یک نیمه از پازل است و باید کنار بررسی همسر خوانده شود، همان‌طور که EAU توصیه می‌کند.
هر عدد چه می‌گوید؟
MedlinePlus و EAU این‌ها را می‌شمارند:
- حجم: مقدار کل منی. حد پایین WHO (۲۰۲۱) که EAU آورده ۱٫۴ میلی‌لیتر است.
- تعداد کل: شمار اسپرم در کل انزال، حد پایین ۳۹ میلیون.
- غلظت: شمار اسپرم در هر میلی‌لیتر، حد پایین ۱۶ میلیون.
- حرکت: سهم اسپرم‌هایی که خوب حرکت می‌کنند. حرکت کل ۴۲ درصد و حرکت پیش‌رونده ۳۰ درصد.
- شکل: سهم اسپرم‌های با شکل طبیعی، حد پایین ۴ درصد.
- زنده‌بودن: ۵۴ درصد.
- پی‌اچ و گلبول‌های سفید: MedlinePlus می‌گوید پی‌اچ ۷٫۲ تا ۸ و گلبول سفید کمتر از یک میلیون در میلی‌لیتر طبیعی است؛ بیشتر بودن گلبول سفید ممکن است نشانهٔ عفونت باشد.
عددهای MedlinePlus کمی با WHO (۲۰۲۱) فرق دارند (مثلاً غلظت بیش از ۱۵ میلیون یا حجم ۱٫۵ تا ۷٫۶). دلیلش این است که مرجع‌ها و ویرایش‌ها فرق می‌کنند. EAU می‌گوید آنالیز باید طبق ویرایش ششم راهنمای WHO انجام شود. پس همیشه جواب را با مرجع همان برگه تفسیر کنید.
«حد پایین» یعنی مرز نابارور شدن؟
نه. EAU تأکید می‌کند این حدها (پنجمین صدک جمعیت مرجع) مرز بین مرد بارور و نابارور نیستند. مردی با یک عدد کمی پایین‌تر ممکن است هنوز صاحب فرزند شود. از آن طرف EAU می‌گوید در ۲۰ تا ۳۰ درصد زوج‌ها، ناباروری با آنالیز طبیعی و بررسی طبیعی همسر هم پیش می‌آید. MedlinePlus هم می‌نویسد جواب غیرطبیعی به معنای ناباروری دائمی نیست و فقط نشان می‌دهد اسپرم ممکن است در سخت شدن بارداری نقش داشته باشد.
چرا یک آنالیز کافی نیست؟
MedlinePlus می‌گوید تعداد اسپرم از روزی به روز دیگر فرق می‌کند و برای همین گاهی چند نمونه در یک تا دو هفته می‌گیرند. EAU قاعده را روشن‌تر می‌گوید: اگر یک آنالیز طبیعی بود، همان یک بار کافی است. اگر جواب اول غیرطبیعی بود، دست‌کم دو آنالیز پشت‌سرهم لازم است و اگر در دو بار غیرطبیعی بود، بررسی تخصصی‌تر مردانه (اندرولوژیک) شروع می‌شود.
چیزهایی که جواب را عوض می‌کنند: فاصله از آخرین انزال (MedlinePlus ۲ تا ۷ روز پرهیز را می‌گوید)، نحوهٔ جمع‌آوری نمونه، و مدت رسیدن به آزمایشگاه. طبق MedlinePlus کیت جمع‌آوری خانگی باید نمونه را در دمای اتاق ظرف یک ساعت به آزمایشگاه برساند. جزئیات در راهنمای آمادگی آزمایش‌ها آمده است.
اگر جواب غیرطبیعی بود چه می‌شود؟
EAU می‌گوید اگر تعداد اسپرم کم است یا اسپرم دیده نمی‌شود، تستوسترون و هورمون‌های FSH و LH سنجیده می‌شود و اگر تعداد خیلی کم است، بررسی ژنتیک و مشاورهٔ ژنتیک پیشنهاد می‌شود. اگر انسداد مسیر مشکوک باشد، سونوگرافی از راه مقعد کمک می‌کند. MedlinePlus سیگار، واریکوسل (گشادی سیاهرگ بیضه)، اختلال ژنتیکی یا هورمونی، دیابت و سیستیک فیبروزیس را از علت‌های ممکن می‌شمارد. WHO هم از انسداد، اختلال هورمونی، شیمی‌درمانی، استروئید آنابولیک و عامل‌های سبک زندگی می‌گوید.
واریکوسل در حدود ۱۵ درصد مردان عادی و ۳۵ تا ۴۰ درصد مردان نابارور دیده می‌شود (EAU)، و درمانش همیشه لازم نیست؛ جزئیاتش در صفحهٔ ناباروری مردان آمده است. NHS می‌گوید چاقی، سیگار و مصرف سنگین الکل بر باروری و کیفیت منی اثر دارند. EAU هم می‌گوید اثر مکمل‌های آنتی‌اکسیدان هنوز با کارآزمایی تصادفی تأیید نشده، پس مکمل را بدون پزشک شروع نکنید.
درمان و ادامهٔ راه
درمان به علت بستگی دارد. EAU می‌گوید وضعیت باروری همسر هم باید هم‌زمان بررسی شود. NHS روش‌های کمک‌باروری مثل تلقیح داخل رحمی و آی‌وی‌اف را می‌آورد. تصمیم دربارهٔ هر روش و در دسترس بودنش در ایران با پزشک است. MedlinePlus می‌گوید ممکن است ارجاع به متخصص باروری هم لازم شود.
یک جمله برای خودتان
WHO می‌نویسد در بسیاری از جاها زن را بی‌توجه به وضعیت واقعی‌اش نابارور می‌دانند و ناباروری برای هر دو نفر فشار و شرم می‌آورد. اگر جواب شما آن چیزی نبود که امید داشتید، تنها نیستید. خجالت جواب را عوض نمی‌کند و درمانش را عقب می‌اندازد. نتیجه را با همسرتان و پزشک در میان بگذارید و پیش از تصمیم، تکرار را فراموش نکنید.
یادآوری
این مقاله برای آشنایی است. یک جواب آزمایش تشخیص نیست؛ تفسیرش را پزشک با سابقه، معاینه و آزمایش‌های دیگر انجام می‌دهد.