خون در ادرار: چه زمانی و چطور بررسی کنیم؟

ادرار صورتی، قرمز یا قهوه‌ای دیدید. شاید یک بار بود و بعد برگشت به حالت عادی. شاید دردی هم نداشتید و همین باعث شد فکر کنید حتماً چیز مهمی نیست. این مقاله می‌گوید منابع معتبر چه می‌گویند، بدون اینکه بترساند و بدون اینکه ساده‌اش بگیرد.

ظاهرش چیست و علتش چه می‌تواند باشد؟

NHS می‌گوید خون در ادرار ممکن است صورتی روشن، قرمز یا قهوه‌ای تیره باشد و حتی اگر مقدارش کم است یا مطمئن نیستید خون است، باید بررسی شود. خون از مثانه، کلیه یا مجرا می‌آید. همان صفحه سه علت شایع را می‌شمارد: عفونت ادراری (سوزش ادرار، تکرر، ادرار بدبو یا کدر، تب یا درد پهلو)، سنگ کلیه (درد شدید و رفت‌وبرگشت در پهلو، کمر یا کشاله، با بی‌قراری و تهوع)، و بزرگی پروستات در مردان بالای ۵۰ سال (ادرار کردن دشوار و بیدار شدن شبانه). گاهی هم خونی در کار نیست: چغندر و بعضی داروها رنگ را عوض می‌کنند و خونریزی از مقعد یا قاعدگی هم ممکن است با آن اشتباه شود.

دو نوع خون در ادرار

نوع اول را با چشم می‌بینید. نوع دوم فقط در آزمایش پیدا می‌شود. راهنمای AUA و SUFU برای این نوع میکروسکوپی (میکروهماچوری) حد را سه گلبول قرمز یا بیشتر در هر میدان با بزرگ‌نمایی زیاد، در یک نمونه می‌گذارد.

مرور سیستماتیک ۲۰۲۳ که از شواهد همین راهنما ساخته شده می‌نویسد میکروهماچوری بدون علامت بسیار شایع است و خطر همراهش برای سرطان مجرای ادراری و بالای مجرا کم است. به همین دلیل راهنما به‌جای یک مسیر برای همه، بیمار را بر پایهٔ خطرش دسته‌بندی می‌کند.

چرا «بدون درد» اطمینان‌بخش نیست؟

NHS در صفحهٔ سرطان مثانه می‌گوید نشانهٔ اصلی خون در ادرار است و هر خونی را حتی بدون نشانهٔ دیگر، حتی اگر اولین بار باشد یا فقط کم باشد، باید زود بررسی کرد. درد بیشتر با سنگ و عفونت همراه است و نبودنش علت‌های دیگر را رد نمی‌کند. NHS هم می‌گوید خون در ادرار می‌تواند نشانهٔ سرطان باشد که زود پیدا شدنش درمان را آسان‌تر می‌کند. این به معنای «احتمالاً سرطان است» نیست. NHS همان‌جا می‌نویسد داشتن این نشانه‌ها به این معنا نیست که حتماً سرطان مثانه دارید، و ارجاع به متخصص هم همین‌طور.

برای فهم اندازهٔ خطر، یک نکته: EAU می‌نویسد سیگار مهم‌ترین عامل خطر سرطان مثانه است و حدود ۵۰ درصد موارد را توضیح می‌دهد، و خطر با مدت و مقدار مصرف بالا می‌رود. اگر سیگاری هستید یا بوده‌اید، این را به پزشک بگویید.

بررسی معمولاً چه مراحلی دارد؟

NHS می‌گوید پزشک از نشانه‌ها می‌پرسد، ممکن است معاینهٔ مقعدی یا واژینال انجام دهد، نمونهٔ ادرار یا آزمایش خون بخواهد، و اگر عفونت را محتمل بداند آنتی‌بیوتیک بدهد، و در صورت نیاز ارجاع بدهد. آزمایش ادرار و کشت برای فهمیدن عفونت اولین قدم است. نحوهٔ نمونه‌دادن در راهنمای آمادگی آزمایش‌ها آمده است.

راهنمای AUA و SUFU (۲۰۲۰) برای میکروهماچوری می‌گوید بیمار به گروه کم‌خطر، میان‌خطر یا پرخطر برای سرطان مجاری ادراری تقسیم شود. معیارها شامل سن، جنس، سیگار و عوامل خطر دیگر، میزان و تداوم خون و سابقهٔ خون قابل‌رؤیت است. سیستوسکوپی (نگاه با دوربین باریک به داخل مثانه) و تصویربرداری از بالای مجاری ادراری باید بر پایهٔ همین خطر و با تصمیم مشترک انتخاب شوند. اگر علت زنانگی یا غیرسرطانی پیدا شد، بعد از برطرف شدنش آزمایش ادرار تکرار می‌شود. این راهنما در ۲۰۲۵ به‌روز شده و دسته‌بندی خطر و جایگاه نشانگرهای ادراری تغییر کرده است. EAU هم برای مردانی که علائم ادراری و سابقهٔ خون دارند، سیستوسکوپی را در ارزیابی پیشنهاد می‌کند.

دربارهٔ تصویربرداری، مرور ۲۰۲۳ می‌نویسد سی‌تی اوروگرافی حساس‌ترین روش است (حساسیت ۹۴ درصد، ویژگی ۹۹ درصد، با شواهد کم تا خیلی کم)، سونوگرافی حساسیت بسیار متغیر دارد (۱۴ تا ۹۶ درصد) و ام‌آر اوروگرافی ۸۳ درصد حساسیت داشت. همان مقاله می‌گوید راهنمای AUA برای بیماران کم‌خطر و میان‌خطر سونوگرافی کلیه را ترجیح داده است. انتخاب روش برای شما با پزشک و بر پایهٔ خطرتان است و خودتان بر اساس این عددها قضاوت نکنید.

چه نشانه‌ای منتظر ویزیت نمی‌ماند؟

اگر با خون در ادرار یکی از این‌ها را دارید، منتظر نوبت نمانید و همین حالا به اورژانس بروید:

• نمی‌توانید ادرار کنید، یا لخته‌ها راه ادرار را بسته‌اند.
• تب و لرز یا درد شدید پهلو دارید.
• گیج یا خیلی ضعیف شده‌اید.

فهرست کامل در نشانه‌های فوری است. اگر فقط خون دیده‌اید و حال دیگرتان خوب است، اورژانسی نیست، ولی NHS می‌گوید قرار فوری بگیرید.

چند پیشنهاد عملی

• زمان و رنگ را یادداشت کنید و اگر لخته بود بگویید. عکس گرفتن از ادرار گاهی به پزشک کمک می‌کند.
• داروهای خودتان، از جمله رقیق‌کنندهٔ خون یا مکمل، را فهرست کنید، ولی قطعشان نکنید.
• اگر عفونت درمان شد و خون هم رفت، باز هم با پزشک گفت‌وگو کنید: AUA می‌گوید بعد از برطرف شدن علت غیرسرطانی آزمایش ادرار تکرار شود.
• برای بزرگی پروستات یا سنگ، صفحهٔ پروستات و صفحهٔ سنگ کلیه را ببینید. بقیهٔ نشانه‌های ادراری در صفحهٔ نشانه‌های ادراری است.

یادآوری

این مقاله برای آشنایی است و جای معاینه و آزمایش را نمی‌گیرد. علت‌های شایع خون در ادرار، یعنی عفونت، سنگ و بزرگی پروستات، قابل درمان‌اند. ولی تنها راه فهمیدن علت، بررسی است.