پروستات: بزرگی خوش‌خیم و PSA

پروستات چیست و بزرگی‌اش چه می‌کند؟

پروستات غده‌ای کوچک زیر مثانه است که بخشی از مایع منی را می‌سازد. وقتی بزرگ می‌شود، می‌تواند روی مجرای ادرار فشار بیاورد و ادرار کردن را سخت کند. NHS این را بسیار شایع می‌داند و می‌گوید بیشتر در مردان بالای ۵۰ سال دیده می‌شود. علتش احتمالاً تغییر هورمون‌ها با افزایش سن است و سابقهٔ خانوادگی هم خطر را بالا می‌برد.

EAU عبارت «بزرگی خوش‌خیم پروستات» را برای تشخیص بافتی نگه می‌دارد و دربارهٔ بیمار از «علائم ادراری تحتانی» حرف می‌زند. یعنی آنچه برای درمان مهم است، آزاردهندگی علائم است نه فقط اندازهٔ غده.

نشانه‌ها

طبق NHS: دیر شروع شدن ادرار یا زور زدن، جریان ضعیف یا قطع و وصل، حس خالی نشدن مثانه، چکیدن بعد از ادرار، و تکرر یا فوریت ادرار، از جمله بیدار شدن شبانه. معمولاً آهسته پیدا می‌شوند و ممکن است بدتر شوند. اگر ادرارتان در شب بیدارتان می‌کند یا جریانش ضعیف شده، هنوز اورژانسی نیست، ولی بررسی لازم دارد.

چه چیزی باید فوری دیده شود؟

NHS می‌گوید اگر خون در ادرار دیدید، ادرار کردن دردناک است یا اصلاً نمی‌توانید ادرار کنید، فوری کمک بگیرید. NIDDK اضافه می‌کند که بند آمدن ناگهانی ادرار می‌تواند جان را به خطر بیندازد. پس اگر اصلاً نمی‌توانید ادرار کنید، یا گیج شده‌اید و حالتان خیلی بد است، با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس بروید. فهرست کامل در نشانه‌های فوری آمده است. خون در ادرار موضوع جداگانه‌ای است که در مقالهٔ خون در ادرار توضیح داده‌ایم.

چطور بررسی می‌شود؟

NHS برای شروع این‌ها را می‌شمارد: پرسش دربارهٔ علائم، معاینهٔ شکم و ناحیهٔ تناسلی، معاینهٔ مقعدی برای سنجش اندازهٔ پروستات، دفترچهٔ نوشیدن و ادرار دست‌کم سه روز، آزمایش ادرار و آزمایش PSA. در صورت ارجاع ممکن است جریان ادرار سنجیده شود، سونوگرافی مثانه یا سیستوسکوپی انجام شود.

EAU توصیه می‌کند از پرسشنامهٔ استاندارد علائم، دفترچهٔ مثانه (دست‌کم سه روز، به‌ویژه برای ادرار شبانه)، آزمایش ادرار، و اندازه‌گیری ادرار باقی‌مانده استفاده شود. EAU می‌نویسد PSA را باید زمانی بسنجند که تشخیص سرطان پروستات تصمیم درمان را عوض می‌کند، و بیمار باید دربارهٔ معنای PSA بالا مشاوره بگیرد. آمادگی برای نمونهٔ ادرار و PSA در راهنمای آمادگی آزمایش‌ها آمده است.

درمان

NHS تأکید می‌کند همیشه درمان لازم نیست و به میزان اثر علائم روی زندگی بستگی دارد. EAU هم می‌نویسد برای بیشتر مردانی که علائمشان آزارشان نمی‌دهد، پیگیری بدون درمان گزینهٔ معقولی است و تعداد کمی از آن‌ها به گیرکردن ادرار یا عارضه‌های دیگر می‌رسند.

اصلاح عادت‌ها. برای علائم خفیف اولین قدم است. NHS و EAU این‌ها را می‌گویند: نوشیدنی را برای ساعت‌هایی که ادرار مزاحم‌تر است کم کنید (مثلاً شب)، کافئین و الکل را کم کنید، یبوست را درمان کنید، وزن را معقول نگه دارید، و ببینید دارویی که مصرف می‌کنید (به‌ویژه مدر) علائم را بدتر نمی‌کند یا نه. بعد از ادرار کردن چند لحظه صبر کنید و دوباره امتحان کنید (دوبار تخلیه). هیچ دارویی را خودتان کم یا قطع نکنید.

دارو. NHS سه گروه را نام می‌برد: داروهایی که عضلات دور خروجی مثانه را شل می‌کنند، داروهای فوریت و تکرر ادرار، و داروهایی که با تغییر هورمون پروستات را کوچک می‌کنند و برای کسانی است که خطر بدتر شدن بیشتری دارند. همه عارضه دارند و چکاپ منظم می‌خواهند. EAU اثر جنسی را دقیق‌تر می‌گوید:

• گروه اول (آلفابلاکرها) عمدتاً می‌توانند انزال را کم کنند. EAU می‌گوید این بیشتر به کم شدن مایع منی برمی‌گردد تا برگشت آن به مثانه، و یک مرور نظام‌مند اثر بدی روی میل جنسی و نعوظ پیدا نکرده است.
• گروه کوچک‌کنندهٔ پروستات شایع‌ترین‌اش کم شدن میل و مشکل نعوظ است؛ مشکل انزال کمتر پیش می‌آید.
• اگر این دو گروه با هم مصرف شوند، خطر مشکل انزال حدود سه برابر یکی از آن‌هاست.
• مهارکننده‌های PDE5 هم برای علائم ادراری و هم برای مشکل نعوظ به‌کار می‌روند، طبق EAU.

EAU همچنین می‌گوید آلفابلاکرها جلوی گیرکردن ادرار و نیاز به جراحی را نمی‌گیرند، ولی گروه کوچک‌کنندهٔ پروستات خطر بلندمدت هر دو را کم می‌کند. کدام دارو برای شما مناسب است و چقدر، تصمیم پزشک است.

جراحی. NHS می‌گوید اگر دارو جواب نداد یا علائم شدید بود، شایع‌ترین گزینه TURP است: برداشتن بخشی از غده از راه مجرا. گزینه‌های دیگر لیزر، برق، بخار یا آب فشرده، کاشتن وسیله‌ای که پروستات را باز نگه می‌دارد، برش کوچک دور دهانهٔ مثانه و جراحی باز است. EAU می‌گوید انتخاب روش بیشتر به اندازهٔ پروستات بستگی دارد. بعد از TURP برگشت انزال به عقب و مشکل نعوظ از عارضه‌های بلندمدت ثبت‌شده‌اند. روش‌های دیگر ممکن است احتمال متفاوتی داشته باشند. اینکه کدام روش در کدام مرکز موجود است، باید از پزشک بپرسید.

اگر نمی‌توانید مثانه را خالی کنید، NHS می‌گوید سوند ادراری گزینه است. زندگی با سوند در راهنمای استنت و سوند آمده است.

PSA و غربالگری

PSA پروتئینی است که پروستات می‌سازد؛ مقدار کمی از آن در خون طبیعی است. MedlinePlus می‌گوید برای PSA یک عدد «طبیعی» یا «غیرطبیعی» قطعی وجود ندارد و بالا بودنش فقط احتمال سرطان را بیشتر می‌کند. NHS می‌نویسد بزرگی خوش‌خیم پروستات و عفونت اخیر ادراری هم آن را بالا می‌برند. EAU اضافه می‌کند التهاب پروستات، گیرکردن حاد ادرار و نمونه‌برداری اخیر هم می‌توانند اثر بگذارند و داروهای کوچک‌کنندهٔ پروستات PSA را حدود نصف می‌کنند، پس باید اصلاح شود.

اگر PSA بین ۳ و ۱۰ باشد، EAU توصیه می‌کند پیش از بررسی بیشتر آزمایش را تکرار کنند. برای مردی که علامت ندارد و PSA او بین ۳ و ۲۰ است، ام‌آرآی پروستات به تصمیم برای نمونه‌برداری کمک می‌کند. NHS می‌گوید اگر PSA بالا ماند، پزشک ممکن است ارجاع برای نمونه‌برداری و ام‌آرآی را پیشنهاد کند.

غربالگری یک تصمیم مشترک است، چون هم فایده دارد و هم زیان. طبق EAU مرور کاکرین تعداد تشخیص‌ها را بیشتر دیده ولی بقای مخصوص سرطان پروستات بهتر نشده است، و درمانِ بیش‌ازحد سرطان‌های کم‌خطر بخشی از فایده را می‌خورد. EAU برای مردی که آگاه است و دست‌کم ۱۵ سال امید به زندگی دارد، راهبرد فردی و بر پایهٔ خطر را پیشنهاد می‌کند. NHS می‌گوید آزمایش روتین به همه پیشنهاد نمی‌شود، مگر در ژن معیوب BRCA2. این‌ها راهنمای کشورهای دیگرند و برای ایران باید با پزشک معالج سنجید. توضیح کامل‌تر در مقالهٔ توضیح PSA آمده است.

یادآوری

این صفحه برای آشنایی است و جای معاینه و آزمایش را نمی‌گیرد. تصمیم دربارهٔ دارو، جراحی یا بررسی PSA با پزشک است.