سنگ کلیه و حالب

سنگ کلیه چیست؟

سنگ کلیه به گفتهٔ NIDDK تودهٔ سختی از مواد معدنی است که وقتی غلظت این مواد در ادرار بالا می‌رود، داخل کلیه شکل می‌گیرد. اندازهٔ آن‌ها از یک دانهٔ شن تا یک نخود است و به‌ندرت به اندازهٔ توپ گلف می‌رسد. سنگ کوچک ممکن است بی‌سروصدا دفع شود. دردِ شدید معمولاً وقتی شروع می‌شود که سنگ در مسیر ادرار گیر کند و راه را ببندد.

طبق NIDDK در آمریکا حدود ۱۱ درصد مردان و ۶ درصد زنان دست‌کم یک بار سنگ داشته‌اند. این آمار مال آمریکاست و از ایران خبر نمی‌دهد؛ ولی نشان می‌دهد با مسئلهٔ شایعی روبه‌رو هستیم.

چهار جنس اصلی هست. سنگ کلسیمی شایع‌ترین است و بیشترش از نوع کلسیم اگزالات است. سنگ اوریک‌اسید وقتی ساخته می‌شود که ادرار بیش از حد اسیدی باشد. سنگ استروویت بعد از عفونت ادراری می‌آید و می‌تواند زود بزرگ شود. سنگ سیستینی از یک اختلال ارثی می‌آید.

نشانه‌ها

NHS درد را این‌طور توصیف می‌کند: از پهلو یا کمر شروع می‌شود و ممکن است به کشاله، بیضه یا ناحیهٔ تناسلی بکشد. درد می‌آید و می‌رود؛ دوره‌های شدید با دوره‌های ملایم یا بی‌دردی عوض می‌شوند. همراهش ممکن است تهوع یا استفراغ، تکرر ادرار، ادرار کدر، و تب یا حس گرما و لرز باشد.

درد سنگ از پهلو شروع می‌شود. دردی که ناگهان از خود بیضه شروع شود، حساب دیگری دارد: ممکن است پیچ‌خوردگی بیضه باشد و باید همان موقع به اورژانس بروید (نشانه‌های فوری).

سنگ کوچکی که در کلیه است و حرکت نکرده، گاهی هیچ نشانه‌ای ندارد و فقط در سونوگرافی یا سی‌تی که برای کار دیگری گرفته‌اند دیده می‌شود.

چه وقت منتظر نمانیم؟

NHS می‌گوید اگر فکر می‌کنید سنگ دارید و درد شدید است یا تب و لرز دارید، فوری کمک بگیرید. درد شدید را همان روز نشان پزشک بدهید. تب یا لرز همراه درد پهلو را به فردا نیندازید و به اورژانس بروید، چون سنگی که راه را بسته، همراه عفونت، خطرناک است. EAU کلیهٔ مسدود با نشانهٔ عفونت را اورژانس اورولوژی می‌داند، تخلیهٔ فوری مسیر ادرار را توصیه می‌کند و می‌گوید درمان قطعی سنگ را باید تا فروکش کردن عفونت عقب انداخت. همان راهنما می‌گوید اگر تب دارید یا فقط یک کلیه دارید، تصویربرداری فوری لازم است.

تک‌کلیه‌ای بودن یا درد همراه تب، از موردهایی است که در نشانه‌های فوری آمده‌اند. اگر گیج شدید یا حالتان ناگهان بد شد، با ۱۱۵ تماس بگیرید.

چطور تشخیص می‌دهند؟

پزشک از نشانه‌ها، بیماری‌ها، داروها، رژیم و سابقهٔ خانوادگی می‌پرسد. NHS می‌گوید گاهی آزمایش ادرار یا خون هم لازم است. برای درد شدید، از بزرگسال سی‌تی می‌گیرند و برای زن باردار و کودک زیر ۱۶ سال سونوگرافی انجام می‌دهند.

راهنمای EAU اول سونوگرافی را می‌گذارد و می‌گوید برای تأیید سنگ در کسی که ناگهان درد پهلو گرفته، سی‌تی بدون ماده حاجب بعد از آن می‌آید. همان راهنما می‌گوید خطر پرتو را با سی‌تی کم‌دوز می‌شود کم کرد. اگر سنگ بیرون آمد و گفتند نگهش دارید، آن را در ظرف تمیز نگه دارید. NHS و NIDDK می‌نویسند آزمایشگاه از روی آن جنس سنگ را می‌گوید. آمادگی برای تصویربرداری و آزمایش ادرار در راهنمای آمادگی آزمایش‌ها آمده است.

درمان

درمان به اندازه، محل و جنس سنگ بستگی دارد (NIDDK) و تصمیمش با اورولوژیست است. روش‌ها از ساده به پیچیده این‌ها هستند.

صبر و پیگیری. EAU برای سنگ حالبِ تازه‌تشخیص‌داده‌شده که دلیلی برای برداشتنش نیست، پیگیری منظم را اول می‌گذارد. در داده‌های همان راهنما، دفع خودبه‌خودی حدود ۷۵ درصد برای سنگ زیر ۵ میلی‌متر و حدود ۶۲ درصد برای ۵ میلی‌متر و بیشتر گزارش شده است. جزئیاتش در مقالهٔ «سنگم خودش دفع می‌شود؟» آمده است. NHS می‌گوید دفع ممکن است دردناک باشد و چند هفته طول بکشد، و توصیه می‌کند مایع فراوان بخورید. مسکن، داروی ضدتهوع و گاهی داروی کمک به دفع سنگ را پزشک می‌دهد؛ نام و مقدار را خودتان انتخاب نکنید. EAU برای سنگ‌های حالبِ پایینی بین ۵ و ۱۰ میلی‌متر، گروهی از داروها به نام آلفابلاکر را یکی از گزینه‌ها می‌داند و تصریح می‌کند این مصرف خارج از برچسب رسمی دارو است. مرور کاکرین (۲۰۲۰) هم می‌گوید این داروها بعد از سنگ‌شکنی ممکن است دفع تکه‌ها را بهتر کنند، ولی اطمینان این شواهد کم است.

برداشتن فعال. EAU این‌ها را دلیل می‌داند: سنگی که احتمال دفع خودبه‌خودی‌اش کم است، دردی که با مسکن کافی هم نمی‌خوابد، انسداد پایدار، و نارسایی کلیه (از جمله انسداد دوطرفه یا تک‌کلیه). روش‌ها طبق NHS و NIDDK:

• سنگ‌شکنی برون‌اندامی (ESWL): موج‌های ضربه‌ای از بیرون بدن سنگ را خرد می‌کنند و خرده‌ها با ادرار می‌روند. NHS می‌گوید بی‌هوشی لازم نیست و بیمار بیدار است؛ NIDDK می‌گوید ممکن است بی‌حسی بدهند. این تفاوت به مرکز درمانی برمی‌گردد.
• یورتروسکوپی: لولهٔ باریکی از مجرا و مثانه بالا می‌رود تا سنگ را بیرون بیاورد یا خرد کند. طبق NIDDK در بیمارستان و با بی‌هوشی انجام می‌شود و بیمار معمولاً همان روز مرخص است.
• PCNL: وسیله از یک برش کوچک در کمر وارد کلیه می‌شود، برای سنگ‌های بزرگ‌تر. NIDDK می‌گوید ممکن است چند روز بستری لازم باشد.

بعد از بعضی روش‌ها لولهٔ نرمی به نام استنت یا سوند دوجی در حالب می‌ماند. EAU می‌گوید در موردِ بی‌عارضه بعد از یورتروسکوپی لازم نیست و برای کسانی که خطر عارضه دارند توصیه می‌شود. زندگی با استنت در راهنمای استنت و سوند آمده است. اگر قرار است عمل یا روشی انجام شود، راهنمای پیش از روش را بخوانید.

بعد از دفع یا برداشتن، جنس سنگ آزمایش می‌شود. NIDDK می‌گوید ممکن است جمع‌آوری ادرار ۲۴ ساعته هم بخواهند، چون حجم کم ادرار و مقدار زیاد مواد معدنی خطر سنگ تازه را بالا می‌برند.

پیشگیری از سنگ بعدی

NIDDK می‌گوید سنگ داشتن یک بار، احتمال سنگ بعدی را بیشتر می‌کند. NHS خطر را بالاتر می‌داند وقتی کسی کم آب می‌خورد، رژیمش پرپروتئین و کم‌فیبر است، کم‌تحرک است، عفونت ادراری مکرر دارد یا در خانواده سنگ سراغ دارد. خبر خوب این است که چند کار ساده اثر دارد.

• آب. NIDDK آب را مهم‌ترین کار می‌داند. NHS برای بزرگسال ۲٫۵ تا ۳ لیتر مایع در روز را می‌گوید و EAU هدف را حجم ادرار ۲۴ ساعتهٔ بیش از ۲٫۵ لیتر می‌گذارد. EAU می‌نویسد آب بیشتر عود سنگ را کم می‌کند: در داده‌های آن، به ازای هر ۱۰۰ نفر در پنج سال، ۱۵ رویداد سنگ کمتر. اگر بیماری کلیه یا قلب دارید، مقدار مایع را با پزشک تنظیم کنید. از رنگ ادرار هم می‌شود فهمید: ادرار تیره یعنی بیشتر بنوشید (NHS).
• نمک. NHS می‌گوید بزرگسال کمتر از ۶ گرم در روز بخورد. EAU حدود ۴ تا ۵ گرم یا کمتر را پیشنهاد می‌کند، چون نمک زیاد کلسیم ادرار را بالا و سیترات را پایین می‌آورد.
• کلسیم. کم نکنید. EAU تأکید می‌کند کلسیم بدون دلیل قوی محدود نشود و قرص کلسیم هم روتین توصیه نمی‌شود.
• پروتئین حیوانی. NIDDK برای سنگ کلسیمی و اوریک‌اسید کمتر کردن آن را می‌گوید. مقدار و جایگزینش را پزشک یا متخصص تغذیه تعیین کند.
• اگزالات. برای سنگ کلسیم اگزالات، NIDDK خوراکی‌های پراگزالات مثل آجیل، بادام‌زمینی، ریواس، اسفناج و سبوس گندم را محدود می‌کند. بهتر است اول بدانید سنگتان از چه جنسی است.
• نوشیدنی و وزن. EAU نوشابهٔ شیرین را کم و وزن را معقول نگه داشتن را توصیه می‌کند. NHS ترکیب آب با آب‌لیموی تازه را پیشنهاد می‌کند. نکتهٔ NHS این است که رژیم را بدون مشورت پزشک زیر و رو نکنید.

برنامهٔ روزانه در راهنمای پیشگیری از سنگ آمده است. اگر سنگ شما از جنس اوریک‌اسید یا سیستین یا استروویت است، توصیه‌ها فرق می‌کند و باید با پزشک هماهنگ شود.

یادآوری

این صفحه برای آشنایی است و جای معاینه و تصویربرداری را نمی‌گیرد. تصمیم دربارهٔ صبر، دارو یا روش برداشتن سنگ به اندازه، محل و وضعیت کلی شما بستگی دارد.