ناباروری مردان: آنالیز منی و واریکوسل
بچه‌دار نشدن مسئلهٔ زوج است، نه تقصیر یک نفر. این صفحه می‌گوید چه زمانی بررسی را شروع کنیم، آنالیز منی چه می‌سنجد و عددهایش یعنی چه، واریکوسل کجا نقش دارد و بررسی مرد و همسرش چطور کنار هم پیش می‌رود.
ناباروری یعنی چه؟
EAU و WHO ناباروری را این‌طور تعریف می‌کنند: زوجی که ۱۲ ماه رابطهٔ منظم بدون پیشگیری داشته‌اند و بارداری رخ نداده است. اگر هیچ بارداری‌ای پیش نیامده باشد، ناباروری «اولیه» است؛ اگر پیش‌تر بارداری بوده، «ثانویه» نام دارد. WHO آن را بیماری دستگاه تولیدمثل مرد یا زن می‌نامد و می‌گوید از هر شش نفر در سن باروری، یک نفر در طول زندگی آن را تجربه می‌کند. NHS برآورد می‌کند از هر هفت زوج یکی در باردار شدن مشکل دارد.
اینکه مسئله از مرد است یا زن، با حدس معلوم نمی‌شود. EAU می‌نویسد در حدود نیمی از زوج‌های نابارور عاملی در مرد پیدا می‌شود و حدود ۲۰ درصد مشکل فقط مردانه است. در ۳۰ تا ۴۰ درصد موارد عامل مردانهٔ مشخصی پیدا نمی‌شود. NHS هم می‌گوید در حدود یک‌چهارم موارد هیچ علتی پیدا نمی‌شود. WHO یادآوری می‌کند در بسیاری جاها زن را بی‌توجه به وضعیت واقعی‌اش نابارور می‌دانند و این برای هر دو نفر خجالت و فشار روانی می‌آورد. پس بهتر است از اول بدانیم این مسئلهٔ زوج است و بررسی هر دو نفر هم‌زمان پیش می‌رود، همان‌طور که EAU توصیه می‌کند.
کی سراغ بررسی برویم؟
EAU بررسی را بعد از ۱۲ ماه رابطهٔ منظم بدون پیشگیری شروع می‌کند و می‌گوید مرد در هر زوجی که برای مشکل باروری کمک می‌خواهد باید بررسی شود. NHS می‌گوید اگر زن زیر ۴۰ سال است، بیش از ۸ نفر از ۱۰ زوج در یک سال بارداری طبیعی پیدا می‌کنند. اگر سن زن ۳۶ سال یا بیشتر است، یا از قبل می‌دانید ممکن است مشکلی باشد، زودتر مراجعه کنید.
بررسی مرد چطور است؟
EAU می‌گوید مرد را باید اورولوژیستی ببیند که با تولیدمثل مردان آشناست. معمولاً بررسی این‌هاست.
شرح حال و معاینه. سبک زندگی، بیماری‌های همراه مثل چاقی، دیابت و فشار خون، سابقهٔ عفونت جنسی، جراحی بیضه، و مصرف داروها یا موادی که به بیضه آسیب می‌زنند، طبق EAU. WHO علت‌های مردانه را این‌طور می‌شمارد: مشکل انزال، نبود یا کمی اسپرم، شکل یا حرکت غیرعادی اسپرم، انسداد مسیر، اختلال هورمونی، واریکوسل، شیمی‌درمانی، استروئید آنابولیک، و عامل‌هایی مثل سیگار، الکل زیاد، چاقی و آلودگی محیطی.
آنالیز منی. EAU می‌گوید باید طبق ویرایش ششم راهنمای WHO (۲۰۲۱) انجام شود. اگر نتیجه طبیعی بود، یک بار کافی است. اگر غیرطبیعی بود، دست‌کم دو آنالیز پشت‌سرهم لازم است و اگر در دو بار غیرطبیعی بود، بررسی تخصصی بیشتری لازم می‌شود. MedlinePlus هم می‌گوید چون تعداد اسپرم از روزی به روز دیگر فرق می‌کند، گاهی چند نمونه در یک تا دو هفته می‌گیرند. نحوهٔ نمونه‌دهی در راهنمای آمادگی آزمایش‌ها آمده است.
حد پایین مرجع WHO (۲۰۲۱) که EAU آورده، این‌هاست: حجم ۱٫۴ میلی‌لیتر، تعداد کل ۳۹ میلیون در هر انزال، غلظت ۱۶ میلیون در میلی‌لیتر، حرکت کل ۴۲ درصد، حرکت پیش‌رونده ۳۰ درصد، زنده‌بودن ۵۴ درصد، شکل طبیعی ۴ درصد. EAU تأکید می‌کند این حدها مرز بین مرد بارور و نابارور نیستند. MedlinePlus عددهای نزدیک ولی کمی متفاوتی می‌دهد (مثلاً غلظت بیش از ۱۵ میلیون)، چون مرجع‌ها در آزمایشگاه‌ها فرق می‌کنند. جواب خود را همیشه با مرجع همان برگه تفسیر کنید.
آزمایش‌های بعدی. EAU می‌گوید در مردی که تعداد اسپرمش کم است یا اصلاً اسپرم ندارد، تستوسترون، FSH و LH سنجیده شود. اگر تعداد خیلی کم بود، بررسی ژنتیک و مشاورهٔ ژنتیک هم توصیه شده است. اگر انسداد مسیر مشکوک بود، سونوگرافی از راه مقعد پیشنهاد می‌شود.
واریکوسل
واریکوسل گشادی سیاهرگ‌های اطراف بیضه است. EAU می‌نویسد در حدود ۱۵ درصد مردان عادی، ۲۵ درصد مردان با آنالیز غیرطبیعی و ۳۵ تا ۴۰ درصد مردان نابارور دیده می‌شود، یعنی در همه‌جا هست و فقط وجودش دلیل ناباروری نیست. تشخیص بیشتر با معاینه است؛ اگر معاینه روشن نبود، سونوگرافی داپلر کمک می‌کند. EAU می‌گوید قطر سیاهرگ بیش از ۳ میلی‌متر و برگشت خون بیش از ۲ ثانیه نشانهٔ واریکوسل مهم بالینی است.
درمانش همیشه لازم نیست. طبق EAU:
- در مرد نابارور با آنالیز طبیعی، یا واریکوسلی که فقط در سونوگرافی دیده می‌شود و با معاینه پیدا نیست، درمان توصیه نمی‌شود.
- در مردی با واریکوسلی که با معاینه پیدا است، آنالیز غیرطبیعی و ناباروری بی‌علت، درمان در نظر گرفته می‌شود، به شرط اینکه همسر ذخیرهٔ تخمدانی خوبی داشته باشد.
- در نوجوان، اگر بیضه کوچک‌مانده باشد (اختلاف اندازه بیش از ۲ میلی‌لیتر یا ۲۰ درصد در دو ویزیت با فاصلهٔ شش ماه)، جراحی در نظر گرفته می‌شود.
اینکه این شرایط در شما برقرار است یا نه، فقط با معاینه و آنالیز معلوم می‌شود.
سبک زندگی
NHS می‌گوید شاخص توده بدنی ۳۰ یا بیشتر باروری را کم می‌کند. سیگار، حتی سیگار دست‌دوم، شانس بارداری را پایین می‌آورد و کیفیت منی را کم می‌کند. مصرف سنگین الکل بر کیفیت اسپرم اثر می‌گذارد و استرس شدید ممکن است میل و تولید اسپرم را کم کند. EAU می‌گوید سیگار و آلودگی محیطی با تنش اکسایشی و آسیب DNA اسپرم ربط دارند، ولی اثر مکمل‌های آنتی‌اکسیدان و تغییر شیوهٔ زندگی هنوز با کارآزمایی‌های تصادفی تأیید نشده است. پس تغییر سبک زندگی برای سلامت کلی مفید است و وعدهٔ قطعی برای باردار شدن نمی‌دهد.
درمان به چه چیزی بستگی دارد؟
راه درمان را علت تعیین می‌کند. EAU می‌گوید باید وضعیت باروری همسر هم هم‌زمان بررسی شود، چون روی زمان‌بندی و انتخاب بین روش‌های کمک‌باروری یا جراحی اثر دارد. NHS روش‌های کمک‌باروری مثل تلقیح داخل رحمی (IUI) و آی‌وی‌اف (IVF) را نام می‌برد و می‌گوید آی‌وی‌اف عارضه دارد، مثلاً گذاشتن بیش از یک جنین احتمال دوقلویی و خطر برای مادر و نوزاد را بالا می‌برد. MedlinePlus می‌گوید بسته به علت، ممکن است ارجاع به متخصص باروری هم لازم شود. انتخاب روش، هزینه و در دسترس بودنش در ایران با پزشک است.
یادآوری
این صفحه برای آشنایی است و جای معاینه و آنالیز را نمی‌گیرد. جواب غیرعادی یک آزمایش یعنی «باید دقیق‌تر بررسی کنیم»، نه یعنی پایان راه.
پرسش‌های پرتکرار
چه زمانی برای بررسی ناباروری اقدام کنیم؟
EAU بررسی را بعد از ۱۲ ماه رابطهٔ منظم بدون پیشگیری شروع می‌کند. NHS می‌گوید اگر سن زن ۳۶ سال یا بیشتر است یا از قبل مشکلی می‌دانید، زودتر اقدام کنید. بررسی هر دو نفر هم‌زمان انجام می‌شود، نه یکی بعد از دیگری.
آنالیز منی‌ام ضعیف درآمده. یعنی هرگز پدر نمی‌شوم؟
نه. MedlinePlus می‌نویسد جواب غیرطبیعی به معنای ناباروری دائمی نیست، فقط نشان می‌دهد اسپرم ممکن است در دیر باردار شدن نقش داشته باشد. EAU می‌گوید اگر جواب اول غیرطبیعی بود، دست‌کم دو آنالیز پشت‌سرهم لازم است، چون عدد از روزی به روز دیگر فرق می‌کند.
عددهای مرجع آزمایشگاه یعنی مرز بین بارور و نابارور؟
نه. EAU تصریح می‌کند این حدها مرز بین مرد بارور و نابارور نیستند؛ فقط حد پایین مقادیر در یک گروه مرجع‌اند. آزمایشگاه‌ها هم ممکن است مرجع یکسانی به کار نبرند، پس جواب را همراه برگهٔ همان آزمایشگاه نزد پزشک ببرید.
واریکوسل همیشه باید عمل شود؟
نه. EAU می‌گوید مردی که آنالیز طبیعی دارد، یا واریکوسلش فقط در سونوگرافی دیده می‌شود و با معاینه پیدا نیست، برای ناباروری درمان نمی‌شود. درمان واریکوسلی که با معاینه پیدا است، وقتی در نظر گرفته می‌شود که آنالیز غیرطبیعی باشد، ناباروری بی‌علت مانده باشد و همسر ذخیرهٔ تخمدانی خوبی داشته باشد.
سبک زندگی روی اسپرم اثر دارد؟
NHS می‌گوید چاقی (شاخص توده بدنی ۳۰ و بالاتر)، سیگار و مصرف سنگین الکل می‌توانند باروری و کیفیت منی را کم کنند. EAU می‌نویسد مکمل‌های آنتی‌اکسیدان و تغییر شیوهٔ زندگی هنوز با کارآزمایی تصادفی تأیید نشده‌اند. مکمل را بدون نظر پزشک شروع نکنید.
گام اول، یک گفت‌وگوی آرام.
برای نوبت به صفحهٔ نوبت بروید یا با پشتیبانی صحبت کنید. در هر دو حالت، کنار شما هستیم.