پیوند کلیه: آنچه بیمار و خانواده باید بدانند
پیوند کلیه درمان نارسایی کلیه است، نه درمان قطعی بیماری. این صفحه فقط آگاهی‌بخش است: پیوند چیست، چه کسی ممکن است از آن سود ببرد، بعد از عمل چه می‌شود و چرا پیگیری مجاری ادراری بعد از پیوند اهمیت دارد.
این صفحه برای چیست؟
این صفحه فقط برای آشنایی است. دربارهٔ اینکه چه کسی برای پیوند کاندیدا می‌شود، کدام مرکز پیوند انجام می‌دهد یا شرایط اهدا در ایران چیست، تصمیم‌گیر تیم پیوند است و این صفحه دربارهٔ آن‌ها ادعایی نمی‌کند. هدف این است که بیمار و خانواده پیش از رفتن سراغ تیم پیوند، زبان و مسیر کار را بشناسند.
پیوند کلیه چیست؟
NIDDK می‌گوید پیوند کلیه کلیهٔ سالمی را از یک اهداکننده در بدن می‌گذارد تا کار کلیه‌های از کار افتاده را بر عهده بگیرد، و تأکید می‌کند «درمان نارسایی کلیه است، نه درمان قطعی». اهداکننده می‌تواند کسی باشد که تازه فوت کرده یا یکی از نزدیکان زنده: خویشاوند، همسر یا دوست. جراح معمولاً کلیه را در پایین شکم و نزدیک کشاله می‌گذارد. NHS Blood and Transplant می‌گوید کلیه شایع‌ترین عضوی است که پیوند می‌شود و در بریتانیا در سال ۲۰۲۱/۲۲ حدود ۲٬۸۶۸ پیوند کلیه برای بزرگسالان انجام شد؛ این آمار بریتانیاست و مرجع ایران نیست.
چه کسی ممکن است سود ببرد؟
طبق NIDDK کسی که نارسایی کلیه دارد، برای جراحی به‌اندازهٔ کافی سالم است و می‌تواند برنامهٔ روزانهٔ دارو را رعایت کند. تیم پیوند خون، قلب و اندام‌های دیگر و سلامت روان را ارزیابی می‌کند. سرطانی که هنوز درمان نشده یا مصرف فعلی مواد از چیزهایی است که شانس موفقیت را پایین می‌آورد. NHS Blood and Transplant هم یادآوری می‌کند توضیح‌هایش دربارهٔ «بیمار متوسط» است و تیم پیوند برای هر نفر جداگانه نظر می‌دهد.
تطبیق و فهرست انتظار
NIDDK می‌گوید برای تطبیق، خون اهداکننده با خون گیرنده آزمایش می‌شود تا معلوم شود بدن کلیه را می‌پذیرد یا نه. خویشاوندان معمولاً تطبیق بهتری دارند و گروه خونی هم روی زمان انتظار اثر دارد. کلیهٔ اهدایی کم است و انتظار می‌تواند ماه‌ها تا سال‌ها طول بکشد. با اهداکنندهٔ زنده، تاریخ عمل را می‌شود از پیش تعیین کرد. طبق NIDDK در آمریکا وقتی کارکرد کلیه به ۲۰ یا کمتر می‌رسد، می‌شود در فهرست انتظار قرار گرفت، حتی پیش از شروع دیالیز.
بعد از عمل
NIDDK می‌گوید بسیاری از بیماران بعد از عمل سریع احساس بهتری دارند و بستری معمولاً چند روز است. کلیهٔ تازه ممکن است بلافاصله یا بعد از چند هفته ادرار تولید کند و در این فاصله ممکن است دیالیز لازم باشد. عارضه‌های ممکن شامل خونریزی، عفونت (به‌ویژه عفونت مثانه)، فتق، و درد یا بی‌حسی سمت داخل ران است. ویزیت با متخصص کلیه و آزمایش خون برای پایش کارکرد کلیه ادامه دارد و کم‌کم فاصله‌ها بیشتر می‌شود.
داروهای ضدپس‌زنی و عفونت
NIDDK توضیح می‌دهد این داروها را باید هر روز مصرف کرد تا دفاع بدن به کلیهٔ تازه حمله نکند. عارضه‌های ممکن آن‌ها شامل تغییر ظاهر، افزایش وزن، جوش، پرمویی، آب مروارید، دیابت، فشار خون بالا، استخوان‌های ضعیف‌تر، و در مصرف طولانی آسیب کبد یا کلیه و خطر بیشتر سرطان است. تیم پیوند سطح دارو و عملکرد اندام‌ها را با آزمایش منظم دنبال می‌کند. چون این داروها دفاع بدن را ضعیف می‌کنند، عفونت محتمل‌تر است و ممکن است علامتش کم‌رنگ‌تر باشد. دارو را هرگز خودتان قطع یا کم و زیاد نکنید.
پس‌زدن
NIDDK می‌نویسد پس‌زدن بلافاصله بعد از عمل نادر است، ولی ممکن است چند روز یا چند هفته بعد پیدا شود و با اهداکنندهٔ زنده کمتر رخ می‌دهد. پس‌زدن زودهنگام اغلب علامت ندارد و آزمایش‌های منظم کلید کار است. نشانه‌ها می‌توانند فشار خون بالا یا ورم باشند. معمولاً با تنظیم دارو درمان می‌شود. اگر کلیه از دست برود، ممکن است دیالیز و قرار گرفتن دوباره در فهرست لازم شود و بعضی بیماران پیوند دوم می‌گیرند.
چرا مجاری ادراری بعد از پیوند مهم است؟
EAU می‌گوید بعد از پیوند، بعضی مشکل‌های اورولوژیک ممکن است پیش بیاید. این‌ها بیشتر آمار مقاله‌ها هستند، نه پیش‌بینی برای یک بیمار:
- نشت ادرار (۰ تا ۹٫۳ درصد): گاهی با استنت، سوند یا لولهٔ نفروستومی درمان می‌شود و اگر نشد، جراحی لازم است.
- تنگی حالب (۰٫۶ تا ۱۰٫۵ درصد): تنگی‌های کوتاه‌تر از ۳ سانتی‌متر با روش‌های داخل مجرا درمان می‌شوند و تنگی‌های بلندتر یا برگشتی جراحی می‌خواهند. EAU می‌گوید معمولاً بر بقای کلیه و بیمار تأثیر زیادی ندارد.
- سنگ (۰٫۲ تا ۱٫۷ درصد): نشانه‌اش اغلب تب، بالا رفتن کراتینین، کم شدن ادرار یا خون در ادرار است و درد معمولاً حس نمی‌شود.
- عفونت ادراری: EAU می‌گوید برداشتن زودتر استنت (تا ۷ روز) نسبت به دیرتر (۱۴ روز یا بیشتر) عفونت را کم می‌کند. حدود ۱۳ درصد گیرنده‌ها پیلونفریت حاد کلیهٔ پیوندی داشته‌اند. EAU استنت پیشگیرانه را برای کم کردن عارضه‌های بزرگ ادراری توصیه می‌کند.
اهداکنندهٔ زنده هم پیگیری لازم دارد. EAU می‌نویسد بقا و خطر نارسایی کلیه بعد از اهدا شبیه جمعیت عادی است (بروز نارسایی ۰٫۴ تا ۱٫۱ درصد) و توصیه می‌کند همهٔ اهداکنندگان زنده پیگیری بلندمدت داشته باشند.
یادآوری
این صفحه برای آشنایی است و جای گفت‌وگو با تیم پیوند را نمی‌گیرد. اگر شما یا نزدیکتان کلیهٔ پیوندی دارید و تب، سوزش ادرار، ورم یا کم شدن ادرار پیدا شد، همان روز با تیم پیوند تماس بگیرید.
پرسش‌های پرتکرار
پیوند یعنی دیگر مشکل کلیه تمام شد؟
نه. NIDDK می‌نویسد پیوند کلیه درمان نارسایی کلیه است و درمان قطعی بیماری نیست. بیمار باید هر روز داروی ضدپس‌زنی بخورد و مرتب آزمایش و ویزیت داشته باشد.
آیا برای پیوند باید حتماً دیالیز شروع شده باشد؟
طبق NIDDK در آمریکا، وقتی کارکرد کلیه به ۲۰ یا کمتر می‌رسد می‌شود در فهرست انتظار قرار گرفت، حتی پیش از شروع دیالیز. شرایط ایران و مرکز درمانی ممکن است فرق کند و باید از تیم پیوند پرسید.
پس‌زدن چه علامتی دارد؟
NIDDK می‌گوید پس‌زدن زودهنگام اغلب علامت ندارد، برای همین آزمایش‌های منظم خون مهم‌اند. نشانه‌ها می‌توانند فشار خون بالا یا ورم باشند. با پس‌زدن زودهنگام معمولاً با تنظیم دارو برخورد می‌کنند.
بعد از پیوند چه علامت‌هایی را زود به تیم پیوند بگوییم؟
NIDDK می‌گوید تب بالاتر از ۱۰۰ درجهٔ فارنهایت (حدود ۳۷٫۸ درجهٔ سانتی‌گراد)، ترشح از محل برش، سوزش ادرار یا سرماخوردگی و سرفه‌ای که خوب نمی‌شود را فوراً به مرکز پیوند بگویید. دارو دفاع بدن را ضعیف می‌کند و عفونت ممکن است علامت کمتری بدهد.
دردی ندارم. پس سنگ یا گرفتگی حالب ندارم؟
لزوماً نه. EAU می‌نویسد در کلیهٔ پیوندی چون عصب‌رسانی مختل است، درد معمولاً حس نمی‌شود و نشانهٔ سنگ بیشتر تب، بالا رفتن کراتینین، کم شدن ادرار یا خون در ادرار است. هر تغییری در ادرار یا آزمایش را به تیم پیوند بگویید.
گام اول، یک گفت‌وگوی آرام.
برای نوبت به صفحهٔ نوبت بروید یا با پشتیبانی صحبت کنید. در هر دو حالت، کنار شما هستیم.